Nöbetçi Eczaneler
Pir Sultan Abdal, 16. yüzyıl Anadolu’sunda yaşamış önemli bir halk şairi ve Alevi-Bektaşi şiir geleneğinin en güçlü temsilcilerinden biridir. Sivas’ın Yıldızeli ilçesine bağlı Banaz köyüyle ilişkilendirilen şairin asıl adının Haydar olduğu kabul edilir. Hayatı hakkındaki tarihî bilgiler sınırlıdır; biyografisinin önemli bölümü şiirleri, sözlü gelenek ve daha sonraki araştırmalar üzerinden oluşturulmuştur.
Pir Sultan Abdal’ın şiirlerinde inanç, aşk, doğa, ölüm, özlem, adalet ve toplumsal çatışmalar bir arada görülür. Sade halk diliyle söylediği nefesler ve koşmalar, saz eşliğinde aktarılmış ve yüzyıllar boyunca yaşamıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi, onu Anadolu Alevileri arasında kabul edilen yedi büyük şairden biri olarak gösterir ve Hatâî ile Kul Himmet’le birlikte bu grubun en önemli üç isminden biri kabul edildiğini aktarır.
Pir Sultan Abdal’ın kim olduğunu anlamak için önce adındaki iki kavramın anlamına bakmak, ardından onun hayatını ve şiirlerini birlikte değerlendirmek gerekir.
Pir ve Abdal Kavramlarının Anlamı
Pir Sultan Abdal adı, Anadolu’nun tasavvuf ve halk kültüründe yerleşmiş iki kavramı bir araya getirir. Her iki kelime de zaman içinde sözlük anlamlarının ötesine geçerek belirli bir manevi ve kültürel kimliği ifade etmiştir.
Pir ne demektir?
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Pîr” maddesine göre kelime Farsça kökenlidir ve sözlükte ihtiyar, tecrübeli kişi anlamına gelir. Tasavvuf geleneğinde ise mürşit, veli veya şeyh anlamında kullanılmıştır. Pir, manevi yolda ilerleyen kişiye rehberlik eden kişidir.
“Pir Sultan” adındaki pir kelimesi de bu manevi rehberlik anlamıyla ilişkilidir.
Abdal ne demektir?
Abdal kelimesi tasavvuf geleneğinde dervişlerle ilişkilendirilmiş, Anadolu’da ise zaman içinde gezgin dervişleri ve bazı tasavvufi toplulukları ifade eden daha geniş bir kullanım kazanmıştır.
Bu nedenle “Pir Sultan Abdal” adı, şairin ozanlık kimliğinin yanında tasavvufi ve dervişlik geleneğiyle ilişkisini de yansıtır.
Pir Sultan Abdal’ın Hayatı
Pir Sultan Abdal’ın yaşamına ilişkin kesin bilgiler oldukça azdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde Nurettin Albayrak tarafından hazırlanan maddeye göre 16. yüzyılın başlarında Sivas’ın Yıldızeli ilçesine bağlı Banaz köyünde doğduğu tahmin edilir. Asıl adının Haydar olduğu ise kendi şiirlerindeki ifadelerden anlaşılır.
Şairin doğum ve ölüm tarihleri kesin biçimde bilinmez. İdamı için 1589 veya 1590 tarihlerini veren çalışmalar bulunduğu gibi, onu Kanuni Sultan Süleyman ile Şah Tahmasb dönemine yerleştiren farklı görüşler de vardır.
Banaz ve Pir Sultan Abdal
Banaz, Pir Sultan Abdal’ın hayatıyla ilgili anlatıların merkezindeki yerleşimdir. Şairin burada doğduğu kabul edilir ve şiirleri de onun Sivas coğrafyasıyla güçlü bağını ortaya koyar.
Hayatının yazılı belgelerle yeterince aydınlatılamaması, Banaz’ın onun biyografisindeki önemini daha da artırmıştır. Şairin yaşamına ilişkin sözlü gelenek, bölgedeki anlatılar ve şiirler birlikte değerlendirilerek bir biyografi oluşturulmuştur.
Pir Sultan Abdal’ın asıl adı Haydar mıydı?
Pir Sultan Abdal’ın asıl adının Haydar olduğu bilgisi, şiirlerindeki açık göndermelere dayanır. TDV İslâm Ansiklopedisi, “O ruh girdi bana Haydar dost dedi” dizesini bu konuda önemli bir kanıt olarak gösterir. Şair ayrıca “Benim aslım Horasan’dan Hoy’dandır” dizesiyle kökenine ilişkin bir ifade kullanır.
Şiirlerinde çoğunlukla Pîr Sultan mahlasını kullanan şair, zamanla Pir Sultan Abdal adıyla tanınmıştır.
Pir Sultan Abdal ve Hacı Bektaş Veli Rivayeti
Pir Sultan Abdal’ın halk arasında anlatılan hayat hikâyesinde rüya ve bade içme motifi önemli bir yere sahiptir. Bu anlatı, Türk halk şiirindeki “bâdeli âşık” geleneğinin özelliklerini taşır.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nde aktarılan rivayete göre Pir Sultan, çobanlık yaptığı dönemde rüyasında nur yüzlü bir ihtiyar görür ve onun verdiği bâdeyi içer. Daha sonra bu kişinin Hacı Bektaş Veli olduğunu anlar. Hacı Bektaş Veli’nin ona “Pîr Sultan” mahlasını verdiği anlatılır.
Pir Sultan’ın “Pîr elinden bâde içtim” dizesi de bu rivayetle ilişkilendirilir. Bu anlatı tarihsel bir belge olarak değil, şairin halk kültüründeki biyografisini oluşturan menkıbevi bir unsur olarak değerlendirilmelidir.
Pir Sultan Abdal ve Hızır Paşa
Pir Sultan Abdal’ın hayatındaki en ünlü olay, Hızır Paşa ile yaşadığı anlatılan çatışmadır. Bu hikâye özellikle şairin ölümünü ve şiirlerindeki dirençli söyleyişi açıklamak için kullanılmıştır.
Hızır Paşa ile çatışma
Alevi çevrelerindeki yaygın anlatıya göre Hızır Paşa bir dönem Pir Sultan Abdal’ın çevresinde bulunmuş, daha sonra devlet görevinde yükselerek Sivas valiliğine gelmiştir. İki isim arasındaki ilişki zamanla çatışmaya dönüşmüştür.
TDV İslâm Ansiklopedisi, Pir Sultan Abdal’ın tarihî kaynaklarda doğrudan izlenemediğini ve Hızır Paşa tarafından hapsedilip idam ettirilmesinin Alevi çevrelerinde yaygın bir anlatı olduğunu belirtir. İdamın Sivas’ta gerçekleştirildiği ve yerin gelenekte “Darağacı” adıyla anıldığı aktarılır.
Hızır Paşa’nın şiirlerdeki yeri
Hızır Paşa adı, Pir Sultan Abdal’a atfedilen bazı şiirlerde doğrudan geçer. “Kul Olayım Kalem Tutan Ellere” bunların en bilinen örneklerinden biridir.
Şiirin son dörtlüğünde:
“Pir Sultan Abdal’ım ey Hızır Paşa
Gör ki neler gelir sağ olan başa”
dizeleri yer alır. Şiirin farklı derlemelerinde bazı kelime ve dizelerde değişiklikler görülür.
Bu şiir, Hızır Paşa anlatısını tarihsel bir belge olarak kanıtlamaktan çok, Pir Sultan Abdal geleneğinde ayrılık, baskı ve mağduriyet temalarının nasıl işlendiğini gösterir.
Pir Sultan Abdal’ın Şiirleri ve Şiir Anlayışı
Pir Sultan Abdal’ın edebî öneminin temelinde şiirleri bulunur. TDV İslâm Ansiklopedisi, onun şiirlerinde koşmanın önemli bir yer tuttuğunu, semai biçiminde de örnekler verdiğini ve özellikle yarım kafiye ile redifi etkili biçimde kullandığını belirtir.
Şiirlerin önemli bölümü nefes niteliğindedir. İnanç dünyası, insan ilişkileri, doğa ve dönemin toplumsal gerilimleri aynı şiirde buluşabilir.
“Dönen Dönsün Ben Dönmezem Yolumdan”
Pir Sultan Abdal’ın en tanınmış şiirlerinden biri “Dönen Dönsün Ben Dönmezem Yolumdan” adıyla bilinir. Şiirin temelinde kararlılık ve inançtan vazgeçmeme düşüncesi bulunur.
Şiirin en güçlü bölümü şöyledir:
“Koyun beni Hak aşkına yanayım
Dönen dönsün ben dönmezem yolumdan”
Ardından gelen “Kadılar müftüler fetva yazarsa” dizeleri, bu kararlılığın bedel ödeme ihtimalini de içerdiğini gösterir. Şair, kendisine yönelik hukuki veya siyasi bir cezayı inancından dönmek için gerekçe olarak görmez.
Şiirin son bölümünde “Piri olmayanlar” ifadesinin kullanılması da “pir” kavramının şairin inanç dünyasındaki yerini gösterir. Böylece makalenin başında açıkladığımız pir kavramı, şiirin içinde somut bir anlam kazanır.
“Güzel Âşık Cevrimizi”
“Güzel Âşık Cevrimizi”, Pir Sultan Abdal’ın tasavvufi yönünü gösteren en önemli nefeslerden biridir. TDV İslâm Ansiklopedisi bu nefesi onun Alevi-Kızılbaş ve Bektaşi cemlerinde okunan şiirleri arasında sayar.
Şiirin başlangıcında şu dizeler yer alır:
“Güzel âşık cevrimizi
Çekemezsin demedim mi
Bu bir rıza lokmasıdır
Yiyemezsin demedim mi”
Buradaki rıza lokması, şiirin tasavvufi ve Alevi-Bektaşi anlam dünyasını belirleyen önemli kavramlardan biridir. Şair, hak yolundaki manevi deneyimi kolay elde edilen bir durum olarak sunmaz.
Şiirin son bölümünde On İki İmam’a yapılan gönderme, Pir Sultan Abdal’ın inanç dünyasındaki belirgin Alevi-Caferi unsurlarla da örtüşür. TDV, onun şiirlerinde Hz. Muhammed, Hz. Ali, Hasan, Hüseyin ve On İki İmam sevgisinin önemli yer tuttuğunu belirtir.
“Kul Olayım Kalem Tutan Ellere”
“ Kul Olayım Kalem Tutan Ellere” şiiri, Pir Sultan Abdal’ın şiirlerinde Sivas ve Hızır Paşa anlatısının nasıl birleştiğini görmek açısından önemlidir.
Şiirin bilinen bir varyantında:
“Kul olayım kalem tutan ellere
Kâtip arzuhalim yaz yâre böyle”
dizeleriyle bir arzuhal anlatısı kurulur. Şair, ayrılığını ve yaşadığı sıkıntıyı kâtip aracılığıyla başka bir kişiye ulaştırmaya çalışır. Son dörtlükte Hızır Paşa’nın adı geçer.
Şiirin farklı derlemelerinde “yâre”, “Şah’a” ve başka kelimelerle değişen varyantlar bulunması, sözlü kültürün eserlerin aktarımındaki etkisini gösterir. Bu durum Pir Sultan Abdal şiirlerinin incelenmesinde varyant kavramını önemli hâle getirir.
Pir Sultan Abdal’ın Şiirlerinde Öne Çıkan Temalar
Pir Sultan Abdal’ın şiirlerini bir arada değerlendirdiğimizde belirli temaların tekrar tekrar karşımıza çıktığı görülür. Bunlar onun hem inanç dünyasını hem de halk ozanı kimliğini oluşturur.
İnanç ve Hak aşkı
Hak aşkı, Pir Sultan Abdal şiirlerinin merkezindeki kavramlardan biridir. Şairin tasavvufi söyleyişi, Alevi inanç dünyasının kavramlarıyla birleşir.
On İki İmam, Hz. Ali, Hz. Hüseyin, Hacı Bektaş Veli ve pir kavramları bu şiir dünyasında sıkça görülür. İnanç, soyut bir düşünce olarak kalmaz; aşk, yolculuk, dostluk ve ölüm gibi insan deneyimleri üzerinden ifade edilir.
Zulüm ve direnme
Pir Sultan Abdal’ın en güçlü taraflarından biri, inanç ile direnme düşüncesini aynı şiirde buluşturmasıdır. “Dönen Dönsün” bu söyleyişin en açık örneklerinden biridir.
Şairin şiirlerindeki bu tavır, onun Hızır Paşa anlatısıyla birlikte okunmasına yol açmıştır. Böylece Pir Sultan Abdal, sonraki yüzyıllarda haksızlık karşısında sözünü sakınmayan ozan figürünün simgelerinden biri hâline gelmiştir.
Doğa, ayrılık ve özlem
Pir Sultan Abdal’ın şiirleri siyasi ve dini konularla sınırlı değildir. Ayrılık, dostluk, aşk ve özlem de önemli temalardır. Dağlar, yollar, turnalar ve çeşitli doğa unsurları bu duyguları ifade etmek için kullanılır.
Bu yönüyle Pir Sultan Abdal’ın şiiri, yalnızca belirli bir inanç topluluğunun meselelerini anlatan metinlerden oluşmaz; halk şiirinin geniş duygu dünyasını da taşır.
“Gelin Canlar Bir Olalım” ve Şiirlerin Aidiyet Sorunu
Pir Sultan Abdal’a atfedilen şiirlerin tamamının aidiyeti aynı kesinlikte değildir. Bu konu, onun şiirlerini araştırırken özellikle dikkate alınması gereken bir noktadır.
TDV İslâm Ansiklopedisi, Sadettin Nüzhet Ergun’un ilk derlemesinde 105 şiir bulunduğunu, sonraki derlemelerde farklı Pir Sultan Abdallar’ın şiirlerinin birbirine karışması sonucunda sayının 400’ü aştığını aktarır. Asım Bezirci bu şiirlerden 182’sini Pir Sultan Abdal’a ait kabul etmiştir.
“Gelin Canlar Bir Olalım” şiiri
“Gelin Canlar Bir Olalım”, Pir Sultan Abdal adıyla en yaygın biçimde bilinen deyişlerden biridir. Şiirin ilk dörtlüğü Kerbelâ ve Hz. Hüseyin etrafında şekillenir:
“Gelin canlar bir olalım
Münkire kılıç çalalım
Hüseyn’in kanın alalım
Tevekkeltü teâlallah”
Şiirin devamında Yezid, Mervan ve padişah üzerinden daha sert bir siyasi söyleyiş ortaya çıkar. Farklı kaynaklarda şiirin Pir Sultan Abdal’a ait olduğu aktarılır.
Bununla birlikte araştırmacı Paul Koerbin, şiirin aidiyetinin tartışmalı olduğunu ve bazı araştırmacıların eserin Âşık Sıtkı’dan kaynaklanmış olabileceğini ileri sürdüğünü belirtir.
Bu nedenle şiiri makalede “Pir Sultan Abdal’a atfedilen önemli deyişlerden biri” şeklinde tanımlamak daha akademik bir yaklaşım olur.
Pir Sultan Abdal’a Atfedilen “Vasiyet” Şiiri
Pir Sultan Abdal hakkında internette karşılaşılan şiirlerden biri de “Bir Vasiyetim Var Size Erenler” adıyla yayılan metindir. Şiirin dili ve temaları nedeniyle Pir Sultan Abdal’a ait olduğu düşünülse de kaynak bilgisi farklı bir isim göstermektedir.
“Vasiyet” şiirinin şairi Piri Er’dir
Aleviyol’da 24 Ağustos 2025 tarihinde yayımlanan şiirin sonunda “Piri Er” imzası bulunur. Aynı sayfada şiirin Divriği’nin Bahtiyar Venk, günümüzdeki adıyla Gökçebel köyünden halkbilimci ve yazar Piri Er’e ait olduğu açıkça belirtilmektedir.
Şiirin son dörtlüğünde:
“Bir daha çıkamam bil ki karşına
‘Piri’ sırra erdi, gelmez desinler”
dizeleri yer alır ve ardından Piri Er imzası gelir.
Dolayısıyla bu şiiri Pir Sultan Abdal’ın eserleri arasında göstermek doğru değildir. Metnin Alevi kültürü, saz, dem, Hak ve ölüm gibi temalar taşıması, onun Pir Sultan Abdal’a ait olduğunu kanıtlamaz.
Bu örnek, Pir Sultan Abdal’ın şiirlerini araştırırken mahlas ve kaynak kontrolünün neden önemli olduğunu da gösterir.
Pir Sultan Abdal’ın Şiirleri Nasıl Günümüze Ulaştı?
Pir Sultan Abdal’ın şiirleri büyük ölçüde sözlü kültür aracılığıyla aktarılmıştır. Saz eşliğinde söylenen nefesler, cemlerde okunan deyişler ve ozanlar arasındaki aktarım, şiirlerin yüzyıllar boyunca yaşamasını sağlamıştır.
Bu aktarım biçimi şiirlerin farklı varyantlarının ortaya çıkmasına da yol açmıştır. Aynı şiirin bazı dizelerinin değişmesi, kimi dörtlüklerin farklı derlemelerde bulunması ve farklı mahlasların ortaya çıkması bu sürecin doğal sonuçlarıdır.
İlk derlemeler ve şiir sayısı
Pir Sultan Abdal’ın şiirlerini ilk kapsamlı biçimde derleyen isim Sadettin Nüzhet Ergun olmuştur. TDV İslâm Ansiklopedisi, Ergun’un 1929 tarihli çalışmasında 105 şiir bulunduğunu belirtir. Daha sonraki derlemelerde farklı Pir Sultan Abdallar’ın şiirleri de aynı külliyata karışmış ve sayı 400’ü aşmıştır.
Abdülbaki Gölpınarlı, Pertev Naili Boratav, Cahit Öztelli, İbrahim Aslanoğlu ve Asım Bezirci gibi araştırmacıların çalışmaları, Pir Sultan Abdal şiirlerinin derlenmesi ve sınıflandırılması açısından temel kaynaklar hâline gelmiştir.
Pir Sultan Abdal’ın Alevi-Bektaşi Edebiyatındaki Yeri
Pir Sultan Abdal’ın şiirleri Alevi-Kızılbaş ve Bektaşi çevrelerinde yüzyıllar boyunca okunmuştur. TDV İslâm Ansiklopedisi, birçok nefesinin cem ayinlerinde icra edildiğini ve bazı nefeslerinin Sünni tekkelerinde de okunduğunu belirtir.
Bu durum onun şiirlerinin belirli bir dönemin veya tek bir edebî çevrenin sınırlarını aşarak geniş bir sözlü kültür alanına yayıldığını gösterir.
Pir Sultan Abdal’ın etkisi sonraki ozanlarda da görülür. Aynı mahlası kullanan farklı şairlerin ortaya çıkması, onun adının zaman içinde kişisel bir imzadan daha geniş bir edebî geleneğe dönüştüğünü düşündürür.
Pir Sultan Abdal’ın Edebi Mirası
Pir Sultan Abdal’ın edebî mirası üç temel unsur üzerinde yükselir: şiir, saz ve sözlü aktarım. Koşma ve semai gibi halk şiiri biçimlerini kullanan şair, yarım kafiye ve rediflerle güçlü bir ses yapısı oluşturmuştur. TDV İslâm Ansiklopedisi onun şiirlerinde konu bütünlüğünün, coşkulu söyleyişin ve halkı ilgilendiren meselelerin öne çıktığını belirtir.
Onun şiirleri bugün de nefes ve deyiş olarak söylenmekte, halk müziği repertuvarında yaşamaktadır. Pir Sultan Abdal’ın şiirleri üzerine yapılan çalışmalar da onun Türk halk edebiyatındaki yerini korumaktadır.
Pir Sultan Abdal’ın hayatıyla ilgili tarihsel bilgilerin sınırlı olması, onun kültürel etkisini anlamayı güçleştiren bir unsur olduğu kadar araştırmayı da önemli hâle getirir. Tarihsel kişilik ile sözlü gelenekte oluşan Pir Sultan Abdal imgesini birbirinden ayırdığımızda, geride çok daha belirgin bir edebî portre ortaya çıkar: inancını şiire taşıyan, halk dilini kullanan, aşk ve tasavvufu işleyen, haksızlık karşısında dirençli bir söyleyiş geliştiren 16. yüzyıl ozanı.
Pir Sultan Abdal’ın bugün hâlâ hatırlanmasının temel nedeni de budur. Onun şiirleri bir dönemin inanç ve toplumsal dünyasını anlatırken aynı zamanda Anadolu halk şiirinin sözlü hafızasını günümüze taşıyan eserler olarak yaşamaya devam etmektedir.