Nöbetçi Eczaneler
Melih Cevdet Anday, Orhan Veli Kanık ve Oktay Rifat Horozcu ile birlikte Türk şiirinde büyük bir değişim yaratan Garip Akımının üç kurucu isminden biridir. 1941’de yayımlanan Garip kitabı, şiirde ölçü, uyak, sanatlı söyleyiş ve geleneksel konu anlayışının sorgulanmasını sağladı.
Garip hareketi Türk şiirini gündelik hayata, konuşma diline ve sıradan insanın dünyasına yaklaştırdı. Melih Cevdet Anday da bu dönemde şiirin alışılmış sınırlarını genişleten eserler verdi. Şairin edebiyat serüveni Garip’le sınırlı kalmadı. 1950’lerden itibaren şiir anlayışını değiştiren Anday, 1960’larda mitoloji, felsefe, tarih ve insanın varoluş sorunlarına yöneldi.
Bu nedenle Melih Cevdet Anday, Türk edebiyatında hem Garip Akımı’nın kurucularından biri hem de Garip sonrasında kendi şiir dilini yeniden kuran önemli bir şair olarak değerlendirilir.
Melih Cevdet Anday’ın Hayatı ve Edebiyata Başlangıcı
Melih Cevdet Anday’ın edebiyat hayatı lise yıllarında başladı. 5 Temmuz 1915’te doğan Anday, çocukluk yıllarının bir bölümünü İstanbul’da geçirdi. 1930’da ailesinin Ankara’ya taşınmasıyla eğitimini burada sürdürdü.
Ankara Erkek Lisesi’nde Orhan Veli ve Oktay Rifat ile tanıştı. Üç şairin arkadaşlığı ilerleyen yıllarda Garip hareketinin temelini oluşturdu. Anday, lise yıllarında Sesimiz dergisinin yazar kadrosunda yer aldı ve ilk şiirlerini çeşitli dergilerde yayımladı.
Anday’ın şiiri ilk kez 1930’ların ortalarında edebiyat çevresinde görünür hale geldi. 1936’da Varlık dergisinde yayımlanan “Ukde”, Garip üçlüsünün dergide yayımlanan ilk şiirlerinden biri oldu.
Üniversite eğitimi sırasında hukuk ve Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde öğrenim gören Anday, bu eğitimlerini tamamlamadı. 1937’de Belçika’ya gitti ve II. Dünya Savaşı’nın başlaması üzerine Türkiye’ye döndü. Sonraki yıllarda devlet memurluğu, gazetecilik, öğretmenlik, çevirmenlik ve yazarlık yaptı.
Garip Akımı’nın Ortaya Çıkışı
Garip Akımı, 1930’ların sonlarında Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday’ın ortak şiir arayışları sonucunda ortaya çıktı. Üç şair Ankara Erkek Lisesi yıllarından itibaren şiir üzerine birlikte düşünmeye ve dönemin hâkim şiir anlayışını sorgulamaya başladı.
Kültür ve Turizm Bakanlığının Garip hareketi üzerine hazırladığı çalışmada, üç şairin Ankara Erkek Lisesinde birlikte okuduğu ve 1941’de Garip adıyla ortak bir şiir kitabı yayımladığı belirtilir. Aynı kaynak, hareketin 1937’den itibaren Varlık dergisinde yayımlanan şiirlerle görünür hale geldiğini aktarır.
Bu süreçte üç şair, dönemin şiir anlayışından uzaklaşarak daha doğal, sade ve gündelik bir şiir kurmaya yöneldi. Şiirin belirli kalıplara bağlı olması gerektiği düşüncesini sorgulamaları, hareketin temel çıkış noktasını oluşturdu.
Garip Kitabının Yayımlanması
Garip hareketinin edebiyat tarihindeki asıl dönüm noktası 1941’de yayımlanan Garip kitabıdır.
Kitapta Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday’ın şiirleri bir araya getirildi. Orhan Veli’nin kaleme aldığı ön söz ise kitabın poetik çerçevesini ortaya koydu. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynağına göre kitap, Türk şiirinde önemli bir değişimin başlangıcını temsil etti.
Kitabın adı zamanla üç şairin oluşturduğu hareketin adı haline geldi. Bu nedenle hareket Garip Akımı, Garip Hareketi veya daha sonraki adlandırmayla Birinci Yeni olarak anıldı.
Garip Akımı’nın Özellikleri
Garip şiiri, Türk şiirinin biçim ve konu anlayışında kapsamlı bir değişim yarattı. Şairler şiirin günlük hayatla arasındaki mesafeyi azaltırken geleneksel şiirin bazı temel kabullerini de sorguladılar.
Bu şiir anlayışının temel özellikleri birkaç başlık altında toplanabilir.
Ölçü ve Uyak Anlayışının Değişmesi
Garipçiler şiirin ölçü ve uyağa bağlı olması gerektiği anlayışını reddetti. Serbest şiir, hareketin temel biçimlerinden biri haline geldi.
Böylece şiirin ritmi ve ahengi geleneksel kalıplardan bağımsız olarak kurulmaya başladı. Şiirin biçimi, doğal konuşma ritmine ve şairin anlatmak istediği düşünceye göre şekillendi.
Günlük Konuşma Dilinin Şiire Girmesi
Garip Akımı’nın en belirgin yeniliklerinden biri gündelik dilin şiirin temel araçlarından biri haline gelmesidir.
Garipçiler ağır ve sanatlı söyleyiş yerine insanların günlük hayatta kullandığı dile yaklaştı. Sokak, ev, iş hayatı, kahvehane, aşk, para, yalnızlık ve sıradan insanın yaşadığı küçük olaylar şiirin konusu haline geldi.
Bu yaklaşım şiirin konu alanını genişletti ve sıradan insanın gündelik deneyimlerini edebiyatın merkezine taşıdı.
Sıradan İnsan ve Gündelik Hayat
Garip şiirinde büyük tarihsel olaylar veya idealize edilmiş kahramanlar yerine sıradan insan öne çıktı.
Memurlar, işçiler, küçük esnaf, sokakta yaşayan insanlar ve günlük hayatın içindeki bireyler şiirin doğal unsurları haline geldi. Şairler şiiri günlük yaşamın ayrıntılarından uzaklaştırmak yerine bu ayrıntılardan besledi.
Mizah ve İroni
Garip şiirinin önemli araçlarından biri mizah ve ironidir. Şairler şiirin ciddi, ağır ve yüce bir söyleyişe sahip olması gerektiği düşüncesini mizah yoluyla da sorguladılar.
Melih Cevdet Anday’ın erken dönem şiirlerinde bu özellik özellikle belirgindir. Atatürk Ansiklopedisi’ndeki Anday incelemesinde şairin ilk dönem şiirlerinde mizah, ironi ve alay gibi unsurların öne çıktığı belirtilir.
Melih Cevdet Anday’ın Garip Akımı İçindeki Yeri
Melih Cevdet Anday, Garip Akımı’nın üç kurucu isminden biri olmasına rağmen şiir dünyası Orhan Veli ve Oktay Rifat ile tamamen aynı çizgide ilerlemedi.
Anday’ın erken dönem şiirlerinde gündelik hayat, aşk, toplum, savaş ve insan ilişkileri öne çıktı. Şiirlerinde mizah ve ironi de önemli bir yer tuttu. Bu özellikleriyle Garip’in ortak poetikasına katıldı.
Bununla birlikte Anday’ın şiirinde düşünsel yön zaman içinde daha belirgin hale geldi. Bu durum, onun Garip döneminden sonraki şiirsel dönüşümünün zeminini hazırladı.
Melih Cevdet Anday’ın Garip Sonrası Şiirleri
Anday’ın şiirindeki asıl değişim 1950’li yıllarda belirginleşmeye başladı. Rahatı Kaçan Ağaç, Telgrafhane ve Yanyana gibi kitaplarında Garip’in yalın söyleyişinden izler bulunurken toplumsal meseleler ve düşünsel unsurlar da daha fazla yer almaya başladı.
Rahatı Kaçan Ağaç 1946’da, Telgrafhane 1952’de, Yanyana ise 1956’da yayımlandı. Bu eserler Anday’ın şiir serüvenindeki geçiş dönemini gösterir. Eser kronolojisi Atatürk Ansiklopedisi’ndeki Anday maddesinde ayrıntılı biçimde verilmektedir.
Bu dönüşümün ardından Anday, şiirin anlam dünyasını genişletmeye yöneldi. Şairin şiirindeki büyük kırılma Kolları Bağlı Odysseus ile belirginleşti.
Kolları Bağlı Odysseus ve Şiirde Dönüşüm
Kolları Bağlı Odysseus, 1962 yılında yayımlandı ve Anday’ın şiirindeki yeni dönemin önemli başlangıç noktalarından biri oldu.
Akademik çalışmalarda da bu kitap, Anday’ın Garip hareketinden sonra geçirdiği şiirsel dönüşümün temel eserlerinden biri olarak değerlendirilir. Bu dönemde şiirler daha çok katmanlı bir yapıya kavuştu ve anlamı doğrudan aktarmayan, üzerinde düşünmeyi gerektiren bir şiir anlayışı ortaya çıktı.
Anday’ın şiirindeki bu değişim, Garip şiirinin gündelik ve kolay ulaşılabilir söyleyişinden farklı bir noktaya işaret eder. Şair artık şiirde insanın varoluş sorunlarını, tarihi, zamanı ve uygarlığı daha yoğun biçimde ele almaya başladı.
Melih Cevdet Anday’ın Şiirlerinde Mitoloji ve Felsefe
Anday’ın sonraki dönem şiirinin en belirgin özelliklerinden biri mitoloji ile modern insan arasında bağlantı kurmasıdır.
Antik Yunan ve Mezopotamya mitolojisinden yararlanan şair, mitolojik karakterleri geçmişe ait hikâyeleri anlatmak için kullanmadı. Bu karakterleri modern insanın sorunlarını düşünmek için şiirsel bir araç haline getirdi.
Odysseus ve Modern İnsan
Kolları Bağlı Odysseus adını Homeros’un Odysseia destanının kahramanı Odysseus’tan alır.
Anday’ın Odysseus’u, klasik mitolojideki maceracı kahramanın yeniden anlatımı olarak değerlendirilmez. Şair bu figür üzerinden insanın özgürlük, yalnızlık, korku, kader ve varoluş sorunlarını ele alır.
Bu nedenle Odysseus, Anday’ın şiirinde modern insanın simgelerinden biri haline gelir.
Gılgamış ve Ölümsüzlük Arayışı
Anday’ın mitolojiye yönelişinin bir başka önemli örneği Ölümsüzlük Ardında Gılgamış adlı eseridir. 1981’de yayımlanan kitap, Mezopotamya’nın Gılgamış destanını modern şiirin düşünce dünyasıyla buluşturur. Eser kronolojisi Atatürk Ansiklopedisi’nde de bu şekilde verilmektedir.
Gılgamış’ın ölüm karşısındaki arayışı üzerinden ölümsüzlük, insanın sınırları ve zaman gibi evrensel meseleler ele alınır.
Bu yönüyle Anday’ın mitoloji kullanımı, geçmişi anlatmaktan çok insanın değişmeyen sorunlarını farklı dönemler arasında ilişkilendirmeye dayanır.
Melih Cevdet Anday’ın Önemli Şiir Kitapları
Anday’ın şiir kitapları, Garip döneminden sonraki dönüşümü takip etmek açısından da önem taşır.
Başlıca şiir kitapları şunlardır:
- Garip — 1941, Orhan Veli ve Oktay Rifat ile
- Rahatı Kaçan Ağaç — 1946
- Telgrafhane — 1952
- Yanyana — 1956
- Kolları Bağlı Odysseus — 1962
- Göçebe Denizin Üstünde — 1970
- Teknenin Ölümü — 1975
- Sözcükler — 1978
- Ölümsüzlük Ardında Gılgamış — 1981
- Tanıdık Dünya — 1984
- Güneşte — 1989
- Yağmurun Altında — 1995
Bu kronoloji, Anday’ın şiirindeki değişimi açık biçimde gösterir. İlk kitaplarda Garip’in yalın ve gündelik şiir anlayışı öne çıkarken 1960 sonrasında mitoloji, felsefe ve varoluş sorunları ağırlık kazanır. Eserlerin yayın tarihleri Atatürk Ansiklopedisi’ndeki kapsamlı bibliyografyada yer almaktadır.
Melih Cevdet Anday’ın Diğer Eserleri
Melih Cevdet Anday, şiirin yanında roman, tiyatro, deneme ve çeviri alanlarında da eser verdi. Bu çok yönlülük, onu Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının önemli sanatçılarından biri haline getirdi.
Romanları arasında Aylaklar, Raziye, Meryem Gibi ve Yağmurlu Sokak bulunur. Tiyatro alanında İçerdekiler ve Mikado’nun Çöpleri öne çıkar.
Anday aynı zamanda önemli bir çevirmen olarak farklı dillerden eserleri Türkçeye kazandırdı. Atatürk Ansiklopedisi’ne göre eserleri Rusça, Sırpça, Fransızca, İngilizce ve Bulgarca gibi dillere çevrildi; tiyatro eserleri farklı ülkelerde sahnelendi.
Melih Cevdet Anday’ın Türk Edebiyatındaki Yeri
Melih Cevdet Anday’ın edebiyat tarihindeki konumu iki temel aşamayla açıklanabilir.
İlk aşama, Orhan Veli ve Oktay Rifat ile birlikte Garip Akımı’nı oluşturduğu dönemdir. Bu dönemde şiirin gündelik dile yaklaşmasına, sıradan insanın şiire girmesine ve geleneksel biçimlerin sorgulanmasına katkı sağladı.
İkinci aşama ise Garip sonrasında başlayan şiirsel dönüşümdür. Anday bu dönemde şiirin anlam alanını genişleterek mitoloji, felsefe, tarih ve varoluş meselelerine yöneldi.
Bu dönüşüm onun edebiyat tarihindeki yerini daha da önemli hale getirir. Anday, bir şiir akımının ortak anlayışını sürdüren bir şair olarak kalmadı; kendi şiirini dönüştüren bir sanatçı oldu.
Bir Garip Akım
Garip Akımı, 1940’lı yıllarda Türk şiirinde köklü bir yenilik yarattı. Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday’ın ortak çalışmalarıyla ortaya çıkan hareket, şiirin dilini gündelik konuşmaya yaklaştırdı ve sıradan insanın hayatını şiirin temel konuları arasına taşıdı.
Melih Cevdet Anday’ın edebiyat serüveni ise Garip’in sınırlarını aştı. Kolları Bağlı Odysseus ile belirginleşen yeni şiir anlayışında mitoloji ve felsefe önemli bir yer kazandı. Daha sonraki eserlerinde insanın ölüm, zaman, özgürlük ve varoluşla ilişkisini sorguladı.
Bu nedenle Anday’ın şiirini anlamak için onu Garip Akımı‘nın kurucularından biri olarak tanımak önemli bir başlangıçtır. Şairin asıl özgünlüğü ise Garip’ten sonra kendi şiir dünyasını yeniden kurmasında ortaya çıkar.
Melih Cevdet Anday, 28 Kasım 2002’de hayatını kaybetti. Ardında şiir, roman, tiyatro, deneme ve çeviri alanlarına yayılan geniş bir edebiyat mirası bıraktı. İlk şiirlerini 1930’larda yayımlayan Anday’ın şiir serüveni 1990’lara kadar devam etti. Böylece Cumhuriyet dönemi Türk şiirinin yaklaşık altmış yıllık değişimine eserleriyle eşlik etti.