Nöbetçi Eczaneler
MÖ 52 yılında Julius Caesar’ın Galya’daki ordusu, güçlü bir tahkimatın önünde duruyordu. Bugünkü Fransa’nın Bourges kenti yakınındaki Avaricum, Bituriges Cubi topluluğunun önemli merkeziydi. Kentin savunmasını güçlü surları kadar çevresindeki nehirler, bataklıklar ve dar yaklaşım yolları oluşturuyordu.
Caesar’ın karşısındaki Vercingetorix, Roma ordusunu zor durumda bırakmak için yerleşimlerin terk edilmesini ve Roma’nın kullanabileceği kaynakların ortadan kaldırılmasını savunuyordu. Avaricum halkı ise kentin doğal ve yapay savunmalarına güvenerek yerleşimi savunmak istedi. Sonunda Vercingetorix de bu kararı kabul etti.
Bu karar Avaricum’u Galya Savaşı’nın en dikkat çekici kuşatmalarından birine dönüştürdü.
Roma ordusu kenti çevrelemek istediğinde arazi buna izin vermedi. Caesar bunun üzerine agger adı verilen büyük bir kuşatma rampası inşa ettirdi. Amaç, surlara doğru yükselen yeni bir saldırı hattı oluşturmak ve kuşatma kulelerini bu hat üzerinden sur seviyesine taşımaktı.
Caesar, askerlerinin bu yapıyı 25 günde tamamladığını yazar. Modern arkeolojik araştırmalar ise bu sürenin, Roma ordusunun insan gücü ve çalışma düzeni düşünüldüğünde nasıl mümkün olabileceğini ortaya koyuyor.
Avaricum’u Savunmak Neden Kolaydı?
Avaricum’un konumu Roma ordusunun işini baştan zorlaştırıyordu. Caesar’ın Gallic War eserinin 7. kitabında anlattığına göre kent neredeyse her taraftan nehir ve bataklıklarla çevriliydi. Karadan yaklaşılabilen bölüm ise dar bir geçit oluşturuyordu.
Bu arazi yapısı, Roma ordusunun kuşatma sırasında kullandığı en önemli yöntemlerden biri olan kenti çevreleyen savunma hattının kurulmasını güçleştiriyordu.
Avaricum Bir Galya Oppidumuydu
Avaricum’u bugünkü anlamıyla sıradan bir şehir gibi düşünmemek gerekir. Kent, Roma döneminden önce Galya’da yaygın olan oppidum tipindeki büyük tahkim edilmiş yerleşimlerden biriydi.
Savunmanın önemli bölümünü sur sistemi oluşturuyordu. Caesar, Galya surlarının ahşap kirişlerle taş ve toprak dolguların birlikte kullanıldığı özel bir yapıya sahip olduğunu anlatır. Ahşap ve taşın dönüşümlü biçimde kullanılması, surun hem yangına hem de koçbaşlarına karşı dayanıklılığını artırıyordu.
Dolayısıyla Roma ordusunun karşısında basit bir taş duvar bulunmuyordu. Savunma sistemi, hem doğal arazi hem de mühendislik ürünü tahkimatlardan oluşuyordu.
Vercingetorix’in Avaricum Kararı
Avaricum kuşatmasını anlamak için Vercingetorix’in savaş stratejisine bakmak gerekiyor.
Vercingetorix, Roma ordusunun ilerlemesini zorlaştırmak amacıyla bazı yerleşimlerin ve erzak kaynaklarının ortadan kaldırılmasını savunuyordu. Böylece Roma ordusunun hareket alanı daralacak ve askerlerin yiyecek bulması güçleşecekti.
Avaricum ise bu plan açısından sorun oluşturuyordu. Kent önemli miktarda erzak barındırıyordu ve güçlü savunması nedeniyle korunabileceği düşünülüyordu.
Sonunda Avaricum’un savunulmasına karar verildi.
Bu karar kısa vadede Roma ordusuna karşı güçlü bir savunma noktası oluşturdu. Fakat aynı zamanda Caesar’a büyük bir kuşatma çalışması için fırsat verdi.
Roma Ordusu Avaricum’un Önünde
Caesar kentin önüne ulaştığında ilk sorun surları aşmak değildi. Öncelikle surlara ulaşabilecek bir çalışma alanı oluşturması gerekiyordu.
Kentin çevresindeki bataklıklar nedeniyle Roma ordusunun tam bir kuşatma hattı kurması mümkün görünmüyordu. Bu nedenle Caesar, surlara yaklaşabileceği bölgeyi mühendislik çalışmalarıyla dönüştürmeye başladı.
Agger Nasıl Bir Yapıydı?
Agger, Roma kuşatma mühendisliğinde yükseltilmiş toprak ve ahşap yapılara verilen isimdi. Avaricum’daki aggerin amacı, kuşatma kulelerinin hareket edebileceği yükseltilmiş bir saldırı hattı oluşturmaktı.
Caesar’ın anlattığı yapı, modern gözle bakıldığında dev bir eğimli yol gibi düşünülebilir. Fakat bunun tamamını düz bir toprak yığını olarak tasarlamak doğru olmaz.
Krausz ve Ralston’ın Avaricum üzerine yaptıkları araştırmada, rampanın ahşap bir iskelet etrafında yükseltilmiş bir yapı olarak değerlendirilmesi gerektiği belirtiliyor. Daha sonra ayakta kalan Masada ve Dura-Europos kuşatma rampaları da bu tür yapıların nasıl oluşturulabileceği konusunda karşılaştırma imkânı sağlıyor.
Kuşatma Kuleleri Rampanın Üzerinde İlerliyordu
Rampanın asıl amacı kuşatma kulelerini surlara yaklaştırmaktı.
Caesar iki kuşatma kulesinin yapıldığını ve bunların saldırı sırasında surlara doğru ilerletildiğini aktarır. İşçiler ise rampayı oluştururken vinea veya pluteus adı verilen koruyucu yapılarla savunuluyordu. Bunlar askerlerin ve işçilerin surlardan atılan taş, ateş ve diğer saldırılara karşı korunmasını sağlıyordu.
Bu nedenle Avaricum’daki saldırı tek bir yapıdan oluşmuyordu. Rampa, kuleler ve hareketli koruyucu siperler birlikte çalışan bir kuşatma sistemiydi.
25 Günde 24 Bin Metreküp Malzeme
İşte Avaricum kuşatmasının en ilginç mühendislik problemi burada ortaya çıkıyor.
Caesar, Roma askerlerinin 25 gün içinde 330 Roma ayağı genişliğinde ve 80 Roma ayağı yüksekliğinde bir rampa yaptığını yazar. Bu ölçüler yaklaşık 97,8 metre ve 23,7 metredir.
İlk bakışta bu rakamlar olağanüstü büyük bir toprak kütlesi düşündürüyor.
Fakat rampanın gerçek geometrisi konusunda önemli bir belirsizlik bulunuyor.
330 Roma Ayağı Neyi İfade Ediyordu?
Krausz ve Ralston’ın 2009 tarihli arkeolojik çalışması, Caesar’ın metnindeki 330 Roma ayağının el yazmalarında uzunluk veya genişlik olarak aktarılabildiğine dikkat çekiyor. Bu nedenle rampanın sura göre tam yönü ve geometrisi kesin biçimde belirlenemiyor.
Bu ayrıntı, popüler anlatılardaki “98 metre uzunluğunda ve 24 metre yüksekliğinde rampa” tariflerine biraz mesafe koymayı gerektiriyor.
Araştırmacılar ayrıca 19. yüzyılda geliştirilen bazı rekonstrüksiyonların rampanın boyutunu gereğinden fazla büyüttüğünü belirtiyor. Özellikle Napolyon III döneminde ortaya çıkan modelde yapının hacmi yaklaşık 250.000 metreküp olarak hesaplanmıştı. Krausz ve Ralston ise bunun aşırı yüksek bir tahmin olduğunu ve daha makul bir rekonstrüksiyonda hacmin yaklaşık 24.000 metreküp civarında olabileceğini belirtiyor.
Bu fark çok büyük.
Çünkü 250.000 metreküplük bir yapı ile 24.000 metreküplük bir yapı aynı mühendislik problemi değildir.
Roma Ordusu Bu İşi Nasıl Yaptı?
Krausz ve Ralston’ın yaptığı hesap, bu soruyu oldukça anlaşılır hale getiriyor.
Yaklaşık 24.000 m³ malzemenin 25 günde taşınması, günde ortalama 960 m³ malzemenin hareket ettirilmesini gerektiriyordu. Araştırmacılar kaba bir hesapla bir işçinin günde yaklaşık 1 m³ malzeme taşıyabildiğini varsaydığında, 5.000 kişinin teorik olarak günde 5.000 m³ malzeme hareket ettirebileceğini belirtiyor.
Bu hesap gerçek çalışma koşullarının tamamını temsil etmiyor. Toprağın çıkarılması, taşınması, ahşabın hazırlanması, yapının sıkıştırılması, kulelerin inşası ve savunma saldırıları gibi işler ayrıca zaman alıyordu.
Yine de sonuç önemli: Roma ordusunun binlerce kişilik iş gücü düşünüldüğünde böyle bir rampanın 25 günde yapılması fiziksel olarak mümkün görünmektedir.
Üstelik bu askerlerin tamamı aynı anda rampada çalışmıyordu.
Caesar, kampın güvenliği için iki lejyonun sürekli nöbet tuttuğunu, diğer askerlerin ise çalışmaların farklı aşamalarında görev aldığını anlatır. Krausz ve Ralston da bu nedenle en az üç, muhtemelen dört lejyonun inşaat çalışmalarında dönüşümlü olarak kullanılmış olabileceğini değerlendiriyor.
Burada Roma ordusunun avantajı ortaya çıkıyor: Büyük bir asker kitlesi, inşaatı tek bir ekip olarak yürütmek yerine aynı anda farklı görevlerde kullanılabiliyordu.
Galyalıların Karşı Mühendisliği
Roma askerleri rampayı yükseltirken Avaricum savunucuları da kendi kuşatma çalışmalarını yürütüyordu. Bu nedenle kuşatma, iki tarafın sürekli olarak birbirinin mühendislik çalışmalarını bozmaya çalıştığı bir mücadeleye dönüştü.
Roma İşçilerine Karşı Ateş ve Saldırılar
Galyalılar rampanın yapımında çalışan askerleri hedef aldı. Koruyucu siperleri yakmaya çalıştılar ve Roma kuşatma kulelerinin ilerlemesini engellediler.
Caesar’ın anlatımına göre savunucular kulelerini de yükseltiyor, böylece Roma kulelerinin yüksekliğine karşılık veriyordu.
Savunmada taşlar, ateş, zift ve sivriltilmiş ahşaplar kullanılıyordu.
Bu mücadele, rampanın ilerlemesini ciddi biçimde yavaşlatıyordu.
Rampanın Altına Tünel Kazılması
En etkili karşı hamlelerden biri yeraltında gerçekleşti.
Galyalılar rampanın altına galeriler kazdı. Amaç yapının ahşap desteklerini yakarak rampanın çökmesini sağlamaktı.
Bu ayrıntı önemli çünkü rampanın iç yapısının ahşap unsurlar taşıdığına dair güçlü bir ipucu oluşturuyor.
Krausz ve Ralston, Caesar’ın anlattığı bu olayları değerlendirirken rampanın tamamen sıkıştırılmış bir toprak yığını şeklinde düşünülmemesi gerektiğini savunuyor. Ahşap iskeletli, üzerine toprak ve başka malzemeler doldurulmuş bir saldırı rampası, kuşatma kulelerinin hareketini mümkün kılacak kadar sağlamlaştırılabilir ve aynı zamanda Galyalıların ateş saldırısına açık hale gelebilirdi.
25 Günün Sonunda Rampa Surlara Ulaştı
Roma askerleri kötü hava koşulları altında çalışıyordu. Caesar özellikle çamur, soğuk ve sürekli yağmurdan söz eder. Buna rağmen çalışma kesintisiz biçimde sürdürüldü.
Rampa neredeyse surlara ulaştığında Galyalılar son büyük karşı saldırılarından birini gerçekleştirdi.
Gece yarısına yaklaşırken Roma askerleri rampadan duman yükseldiğini fark etti.
Avaricum Rampası Nasıl Ateşe Verildi?
Galyalılar rampanın altından kazdıkları galerideki ahşap destekleri ateşe verdi. Yapı çökmeye başladı.
Aynı anda surlardan meşaleler, kuru malzemeler ve zift atıldı. Kentin kapılarından çıkan birlikler de Roma kuşatma düzenine saldırdı.
Roma ordusunun karşısında birkaç farklı tehdit aynı anda ortaya çıkmıştı.
Caesar’ın önceden aldığı düzen burada önem kazandı. İki lejyon kampı korurken diğer birlikler çalışmalarını sürdürüyordu. Yangın başlayınca bazı askerler kuşatma kulelerini geri çekti, bazıları rampanın yanan bölümünü ayırdı, diğerleri de Galyalıların çıkışını durdurdu.
Roma rampası tamamen kaybedilmedi.
Kuşatma Kulesi Surlara Nasıl Ulaştı?
Ertesi gün Roma ordusu kuşatma çalışmalarını tamamlamaya yöneldi.
İki kuşatma kulesinden birinin sonunda surlara kadar ulaştığı, diğerinin ise aynı başarıyı gösteremediği modern çalışmalarda özellikle vurgulanıyor. Krausz’ın değerlendirmesine göre ikinci kulenin Galyalılar tarafından yakılmış veya kuşatma sırasında kullanılamaz hale gelmiş olması muhtemel. Caesar bu kulenin akıbetini ayrıntılı biçimde anlatmıyor.
Sur seviyesine ulaşan kule muhtemelen birden fazla işlev taşıyordu.
Üst bölümlerinde sura karşı kullanılabilecek kuşatma araçları bulunabilir, askerlerin sur üzerinden kente geçebilmesi için hareketli bir geçiş düzeneği kullanılabilirdi. Bu ayrıntıların bir bölümü doğrudan Caesar tarafından anlatılmadığından, burada antik kuşatma kulelerinin genel yapısından hareket eden rekonstrüksiyonlardan söz ediyoruz.
Avaricum’un Düşüşü
Kuşatma sonunda Roma ordusu surlara ulaştı ve kent düştü.
Caesar’ın anlatımına göre kent halkının büyük bölümü öldürüldü. Yaklaşık 40.000 kişiden 800 kişinin kaçabildiğini yazar. Bu rakamlar Caesar’ın kendi savaş anlatısında yer aldığı için modern tarihçiler tarafından doğrudan nüfus sayımı gibi değerlendirilmemelidir. Yine de anlatılan katliamın boyutunun çok büyük olduğu açıktır.
Avaricum’un düşmesinin Roma açısından başka bir sonucu daha vardı: Kentte önemli miktarda erzak bulunuyordu. Uzun süren kuşatma boyunca yiyecek sıkıntısı çeken Roma ordusu böylece ihtiyaç duyduğu kaynaklara ulaştı.
Bu durum, Avaricum’un Caesar açısından neden önemli olduğunu da açıklıyor. Kent askeri açıdan güçlü bir hedef olduğu kadar Roma ordusunun ikmal sorununa da çözüm sağlayabilecek bir merkezdi.
Avaricum’dan Masada’ya Uzanan Kuşatma Mühendisliği
Avaricum‘daki saldırı rampası günümüze bütünlüğünü koruyarak ulaşmış bir yapı değildir. Bu nedenle görünümünü doğrudan yerinde inceleyemiyoruz.
Bunun yerine Caesar’ın metni, arkeolojik bulgular ve başka antik kuşatma rampaları birlikte değerlendiriliyor.
Bu karşılaştırmada özellikle Masada ve Dura-Europos önem taşıyor. Her iki bölgede de kuşatma rampalarının kalıntıları bulunduğu için Avaricum’daki yapının olası mühendislik biçimini anlamak açısından karşılaştırma yapılabiliyor.
Napolyon III’ün Rekonstrüksiyonu Neden Değişti?
Avaricum kuşatmasına yönelik eski rekonstrüksiyonlarda devasa ve karmaşık bir yapı tasarlanmıştı. Napolyon III döneminde geliştirilen model, paralel bölümlerden oluşan ve çok büyük miktarda malzeme gerektiren bir sistem öngörüyordu.
Daha sonraki araştırmalar bu modelin Caesar’ın verdiği bilgilerle ve arkeolojik verilerle yeniden değerlendirilmesine yol açtı.
Krausz ve Ralston’ın çalışması, daha sade bir rampanın hem Caesar’ın verdiği bilgilerle hem de Roma ordusunun mevcut insan gücüyle daha uyumlu olabileceğini ortaya koyuyor. Araştırmacıların yaklaşık 24.000 m³’lük hacim hesabı, 250.000 m³’lük eski tahminin neden fazla yüksek kaldığını da gösteriyor.
Avaricum Kuşatmasının Mühendislik Boyutu
Avaricum kuşatmasını ilginç kılan temel nokta, Roma ordusunun surları aşmak için doğrudan saldırmak yerine savaş alanını değiştirmesidir.
Bataklıklar ve arazi Roma ordusunun yaklaşmasını zorlaştırıyordu. Romalılar bu engeli mühendislik çalışmalarıyla aşmaya çalıştı.
Sur yüksekti. Roma ordusu saldırı hattını yükseltti.
Galyalılar rampayı yakmaya çalıştı. Romalılar onu onardı.
Galyalılar rampanın altına tüneller kazdı. Roma askerleri yangını söndürdü ve çalışmaya devam etti.
Sonunda kuşatma kulesi sur seviyesine ulaştı.
Burada Roma ordusunun gücü yalnızca lejyonerlerin savaşma becerisinde ortaya çıkmıyordu. İş gücü, mühendislik bilgisi, disiplin ve organizasyon aynı kuşatma içinde birleşiyordu.
Avaricum rampasının asıl etkileyici tarafı da burada yatıyor. Yaklaşık 24.000 m³ olduğu tahmin edilen bir yapı, iki kuşatma kulesiyle birlikte 25 günlük yoğun çalışma sonunda saldırıya hazır hale getirildi. Üstelik bu süreç, düşmanın sürekli müdahalesi altında gerçekleşti.
Avaricum bu nedenle Roma’nın bir kenti nasıl ele geçirdiğini anlatan sıradan bir kuşatma hikâyesinden daha fazlasıdır. Burada savaş alanının kendisi bir mühendislik projesine dönüşmüş, toprak ve ahşap Roma ordusunun silahlarından biri haline gelmiştir.