Nöbetçi Eczaneler
Homeros adı, üzerinden yaklaşık üç bin yıl geçmiş iki büyük destanla birlikte anılır: İlyada ve Odysseia. Bu iki eser, Truva Savaşı çevresinde oluşan geniş bir mitolojik dünyanın en önemli parçalarıdır. Biri savaşın ortasında Aşil’in öfkesini, diğeri savaşın ardından Odysseus’un eve dönüş mücadelesini anlatır.
Homeros’un hayatı hakkında kesin bilgiler bulunmaz. Antik kaynaklar onun nerede doğduğu konusunda bile farklı gelenekler aktarır. Buna karşılık İlyada ve Odysseia, Antik Yunan dünyasının sözlü şiir geleneğinden beslenen ve yaklaşık MÖ 8. yüzyılda biçimlenen eserler olarak kabul edilir. Dünya Tarihi Ansiklopedisi’nin Homeros ve destanlar üzerine değerlendirmesinde de şiirlerin uzun bir sözlü gelenekten geldiği, tekrar eden kalıpların ve sıfatların bu geleneğin izlerini taşıdığı belirtilir.
Bu nedenle Homeros’u anlamanın en iyi yollarından biri hayatını yeniden kurmaya çalışmak yerine, ona atfedilen bu iki destanın anlattığı dünyaya bakmaktır.
Homeros ve Antik Yunan Destan Geleneği
İlyada yaklaşık 15.700, Odysseia ise yaklaşık 12.100 dizeden oluşur ve iki eser de daha sonraki dönemlerde 24 kitaba ayrılmıştır. Her iki destanın dili, uzun süre sözlü olarak aktarılan şiir geleneğinin özelliklerini taşır.
Homeros’un gerçekten tek bir tarihsel kişi olup olmadığı da yüzyıllardır tartışılır. Bazı araştırmacılar iki destanın aynı şaire ait olduğunu savunurken, farklı üslup ve yapı özellikleri nedeniyle Odysseia için farklı bir şair ihtimalini değerlendirenler de vardır. Bu tartışmanın kesin bir cevabı bulunmuyor.
Bu belirsizlik, iki eserin edebiyat tarihindeki yerini değiştirmiyor. Çünkü Homeros adıyla özdeşleşen destanlar, sonraki Yunan edebiyatının ve sanatının temel kaynaklarından biri hâline gelmiştir.
İlyada: Aşil’in Öfkesi ve Truva Savaşı
İlyada denildiğinde akla bütün Truva Savaşı gelir. Destanın kendisi ise çok daha dar bir zaman dilimine odaklanır.
Metropolitan Museum of Art’ın Homeros üzerine hazırladığı çalışmada da belirtildiği üzere eser, savaşın onuncu yılındaki birkaç haftayı ele alır ve özellikle savaşın önemli kahramanlarının çatışmalarına yoğunlaşır.
Destanın başlangıcında Truva Savaşı’nın neden başladığı uzun uzun anlatılmaz. Helen, Paris, Menelaos ve Agamemnon gibi isimlerin oluşturduğu geçmiş, dinleyicinin zaten bildiği hikâyenin parçasıdır. İlyada için asıl önemli olan, savaşın son döneminde Aşil’in yaşadığı öfkenin olayları nasıl değiştirdiğidir.
Aşil ve Agamemnon’un Çatışması
Aşil, Akhaların en güçlü savaşçısıdır. Agamemnon ise birleşmiş Yunan kuvvetlerinin başındaki kraldır. İkisi arasındaki güç ilişkisi, destanın temel çatışmalarından birini oluşturur.
Agamemnon’un Aşil’in savaş ganimetlerinden Briseis’i alması, Aşil tarafından ağır bir onur kaybı olarak görülür. Bunun üzerine savaştan çekilir.
Aşil’in savaş meydanından ayrılması, Truva ordusuna büyük bir fırsat verir. Truvalılar saldırılarını artırırken Akhalar ağır kayıplar yaşamaya başlar.
Buradaki çatışma iki savaşçının kişisel anlaşmazlığından daha büyük bir anlam taşır. Aşil için savaşta kazanılan şöhret ve kişisel onur, Agamemnon’un krallık otoritesiyle karşı karşıya gelir.
Hektor ve Truva’nın Savunması
Aşil’in karşısındaki en önemli kahraman Hektor’dur. Truva Kralı Priamos’un oğlu olan Hektor, şehrin savunmasından sorumlu başlıca savaşçıdır.
Hektor’un karakteri, savaş meydanının dışında da gösterilir. Karısı Andromakhe ve küçük oğlu Astyanaks ile vedalaştığı sahne, İlyada‘nın en tanınan bölümlerinden biridir. Metropolitan Museum of Art koleksiyonundaki Benjamin West’in 18. yüzyıl tarihli çalışması da doğrudan bu sahneyi konu alır.
Bu bölüm Hektor’u savaşçı kimliğinden çıkarıp aile sorumlulukları taşıyan bir insan olarak görmemizi sağlar. Şehrin geleceği ile ailesinin geleceği onun için aynı savaşın iki yüzüdür.
Patroklos’un Ölümü Ve Aşil’in Dönüşü
Aşil savaşa katılmayı reddederken Patroklos, Yunanların zor durumda olduğunu görür. Aşil’in zırhını giyerek onun yerine savaş alanına çıkar.
Başlangıçta bu hamle işe yarar. Truvalılar karşılarında Aşil’in bulunduğunu düşünür ve geri çekilir. Patroklos ise savaşın akışına kapılarak Aşil’in koyduğu sınırların ötesine ilerler.
Sonunda Hektor tarafından öldürülür.
Patroklos’un ölümü Aşil’in savaşa dönmesine yol açar. Bu kez öfkesinin hedefinde Agamemnon değil Hektor vardır.
Aşil ve Hektor’un Karşılaşması
Aşil ile Hektor arasındaki karşılaşma İlyada‘nın en önemli düğüm noktasıdır. Hektor, şehrini savunmak için Aşil’in karşısına çıkar ve öldürülür.
Aşil’in öfkesi Hektor’un ölümünden sonra da sürer. Fakat destanın en güçlü sahnelerinden biri, savaşın hemen sonrasındaki bu öfkeyi farklı bir duyguya dönüştürür.
Hektor’un babası Priamos, oğlunun cesedini almak için Aşil’in çadırına gelir. Karşısında oğlunu öldüren savaşçı vardır. Priamos ise artık Truva Kralı kimliğinden çok oğlunu kaybetmiş bir baba olarak konuşur.
Bu karşılaşma Aşil’i de değiştirir. Priamos’un acısını görür ve Hektor’un bedenini teslim eder.
İlyada bu noktadan sonra Hektor’un cenazesiyle sona erer. Böylece destanın merkezindeki Aşil öfkesi, sonunda iki düşman arasında ortaya çıkan ortak insanlık duygusuyla kapanır. Hektor’un cenazesi ve Priamos ile Aşil arasındaki karşılaşma, İlyada‘nın son bölümünün temel olaylarıdır.
Truva Atı Neden İlyada’da Yoktur?
Truva Savaşı‘nın en tanınmış olaylarından biri olan Truva Atı, İlyada‘nın içinde yer almaz.
Bunun nedeni basittir: Homeros’un destanı savaşın tamamını anlatmaz. Truva Atı, Truva’nın düşüşü ve savaşın sonraki gelişmeleri, İlyada‘nın anlattığı zaman diliminin dışında kalır. Metropolitan Museum of Art’ın Homeros üzerine çalışmasında da İlyada‘nın savaşın son yılında birkaç haftaya odaklandığı ve daha önceki olayların dinleyiciler tarafından bilindiğinin varsayıldığı belirtilir.
Bu nedenle “Truva Atı’nın hikâyesi” ile “İlyada‘nın hikâyesi” aynı kapsamda düşünülmemelidir. Truva Atı, daha geniş Truva Savaşı efsanesinin parçasıdır.
Odysseia: Truva’dan İthaka’ya Uzanan Yolculuk
Odysseia, İlyada ile aynı mitolojik dünyanın içinde geçer ve Truva Savaşı’nın ardından başlar. Bu kez savaşın ortasındaki bir kahramanı değil, savaş sona erdikten sonra evine ulaşmaya çalışan Odysseus’u takip ederiz.
Odysseus, İthaka Kralı’dır. Truva’dan ayrıldıktan sonra evine ulaşması gereken yol yaklaşık on yıl sürer. Bu uzun yolculukta fırtınalar, canavarlar, tanrılar ve kendi kararlarının sonuçlarıyla karşılaşır.
Destanın dikkat çekici özelliklerinden biri, olayların baştan sona kronolojik anlatılmamasıdır. Odysseus’un yolculuğunun önemli bölümleri daha sonra geriye dönüşlerle anlatılır. Dünya Tarihi Ansiklopedisi’nin Odysseia değerlendirmesinde de destanın Odysseus’un on yıllık yolculuğunun tamamını doğrudan sahnelemek yerine, belirli bir zaman dilimine odaklandığı ve geçmişte yaşananların anlatı içinde geriye dönüşlerle aktarıldığı belirtilir.
İthaka’da Penelope ve Telemakhos
Odysseus denizlerdeyken İthaka’da başka bir mücadele yaşanır.
Karısı Penelope, kocasının dönüşünü beklemektedir. Odysseus’un öldüğünü düşünen talipler ise Penelope ile evlenerek onun sarayındaki gücü ele geçirmek ister.
Odysseus’un oğlu Telemakhos da bu ortamda büyür. Destanın ilk bölümleri onun babasının yokluğunda nasıl kendi kimliğini ve otoritesini kurmaya başladığını gösterir.
Böylece Odysseia, Odysseus’un denizlerdeki maceralarıyla Penelope ve Telemakhos’un İthaka’daki bekleyişini aynı hikâyede buluşturur.
Kiklop Polyphemos ve Poseidon’un Öfkesi
Odysseus‘un yolculuğunun en ünlü bölümlerinden biri Kiklop Polyphemos ile karşılaşmasıdır.
Polyphemos, Odysseus ve arkadaşlarını mağarasına kapatır. Odysseus onu doğrudan güç kullanarak yenemeyeceğini anlar ve bir hile kurar. Kendisini “Hiçkimse” olarak tanıtır.
Kiklop uyurken tek gözünü kör eder. Polyphemos yardım istediğinde diğer Kikloplara kendisine “Hiçkimse”nin saldırdığını söyler. Böylece Odysseus’un kelime oyunu işe yarar ve adamlarıyla birlikte mağaradan kaçmayı başarır.
Fakat Odysseus’un gururu yeni bir sorun doğurur. Uzaklaşırken gerçek adını söylemesi, Polyphemos’un babası Poseidon’un öfkesini üzerine çekmesine neden olur.
Bundan sonra denizde karşılaşacağı birçok engel, onun eve dönüşünü daha da geciktirecektir.
Kirke, Sirenler ve Skylla
Odysseus’un yolculuğu boyunca karşılaştığı tehlikeler birbirinden farklıdır.
Kirke, Odysseus’un adamlarını domuza dönüştürür. Sirenler büyüleyici şarkılarıyla denizcileri kendilerine çekmeye çalışır. Skylla ve Kharybdis ise deniz yolculuğunun en ölümcül tehlikelerinden birini oluşturur.
Bu bölümlerde Odysseus’un kahramanlığı, Aşil’in savaş meydanındaki gücünden farklı biçimde ortaya çıkar. Odysseus çoğu zaman rakibini yenmek için plan kurmak, tehlikeyi önceden hesaplamak ve şartlara uyum sağlamak zorundadır.
Kalypso’nun Adası ve Eve Dönüş Arzusu
Odysseus’un uzun süre kaldığı yerlerden biri Kalypso’nun adasıdır. Burada rahat ve güvenli bir hayat yaşama imkânına sahip olmasına rağmen İthaka’ya dönme isteğini korur.
Bu ayrıntı Odysseia‘nın temel fikrini güçlendirir. Odysseus’un amacı yeni dünyalar keşfetmek veya sonsuza kadar macera yaşamak değildir. Bütün yolculuğun sonunda ulaşmak istediği yer İthaka’dır.
Bu nedenle Odysseia‘daki maceralar, eve dönüş hedefi etrafında anlam kazanır.
Odysseus’un İthaka’ya Dönüşü
Odysseus sonunda İthaka’ya ulaşır. Athena’nın yardımıyla kimliğini gizler ve sarayında yaşananları gözlemler.
Penelope ise talipleri yıllardır oyalamaktadır. Sonunda Odysseus’un yayı üzerinden bir sınav düzenler. Yayı gerebilecek ve belirlenen hedefi vurabilecek kişiyle evlenmeyi kabul edeceğini açıklar.
Hiçbir talip bunu başaramaz.
Odysseus kılık değiştirmiş hâlde yayı alır, onu gerer ve sınavı tamamlar. Ardından kimliğini açıklar ve taliplerle hesaplaşır.
Böylece yıllar süren yolculuk sona erer. Odysseus ailesine ve krallığına yeniden kavuşur.
İlyada ve Odysseia Arasındaki Farklar
İki destanın aynı mitolojik dünyadan gelmesi, onları birbirinin tekrarı hâline getirmez. Tam tersine, Homeros’a atfedilen bu iki eser farklı kahramanlık biçimlerini ve farklı insan deneyimlerini öne çıkarır.
Aşil ve Odysseus’un Kahramanlığı
Aşil’in gücü savaş meydanında ortaya çıkar. Hız, fiziksel güç ve savaş yeteneği onun temel özellikleridir. Fakat Aşil’in hikâyesinin merkezinde öfkesini nasıl yönettiği ve ölümlülüğüyle nasıl yüzleştiği bulunur.
Odysseus ise farklı bir kahramanlık biçimini temsil eder. Onun en önemli özellikleri zekâ, sabır ve şartlara uyum sağlama becerisidir.
Bu nedenle Aşil’in hikâyesi savaşın içindeki şeref ve öfkeye, Odysseus’un hikâyesi ise uzun bir yolculuk boyunca hayatta kalmaya ve eve ulaşmaya bağlanır.
Hektor ve Penelope’nin Bekleyişi
Hektor ile Penelope farklı konumlarda olsalar da iki karakter de savaşın aile hayatı üzerindeki etkisini gösterir.
Hektor savaşa giderek ailesini geride bırakır. Penelope ise savaşın ardından kocasının dönüşünü yıllarca bekler.
Bu açıdan iki destanda savaşın sonucu yalnızca savaş meydanında görülmez. İnsanların evleri, aileleri ve gelecekleri de bu büyük çatışmanın parçası hâline gelir.
Savaşın Ortasından Eve Dönüşe
İlyada savaşın içindeki birkaç haftaya odaklanırken Odysseia, savaş bittikten sonraki uzun dönüş yolculuğunu anlatır. Bu iki yapı birbirini tamamlar.
Aşil’in hikâyesinde insanın savaş meydanındaki şöhreti ve ölüm karşısındaki konumu öne çıkar. Odysseus’un hikâyesinde ise insanın ait olduğu yere yeniden ulaşma arzusu belirleyici hâle gelir.
Homeros’un Eserleri Neden Binlerce Yıldır Okunuyor?
İlyada ve Odysseia‘nın etkisi, Truva Savaşı’nın veya Antik Yunan mitolojisinin ilgi çekici olmasından çok daha geniş bir alana yayılır.
İki destan, insan davranışının farklı yönlerini güçlü karakterler üzerinden anlatır. Aşil öfkesinin sonuçlarıyla karşılaşır. Hektor savaş ile ailesi arasında kalır. Priamos oğlunun yasını tutar. Penelope uzun bir bekleyiş yaşar. Odysseus ise bütün maceralarının sonunda evine ulaşmaya çalışır.
Homeros’un eserlerinin sonraki Yunan edebiyatı ve sanatında güçlü bir kaynak hâline gelmesinde de bu karakter zenginliğinin payı vardır. Homeros üzerine yapılan tarihsel değerlendirmelerde İlyada ve Odysseia‘nın Yunan kültüründe eğitimden sanata kadar geniş bir etki yarattığı ve sonraki yüzyıllarda da yeniden yorumlandığı belirtilir.
Bu yüzden Homeros’un dünyası, eski bir savaş hikâyesinin çok ötesine geçer.
İlyada bize savaşın ortasında öfke, şeref ve kaybın insanı nasıl değiştirdiğini gösterir. Odysseia ise savaş bittikten sonra insanın kendi hayatına, ailesine ve evine yeniden ulaşma çabasını anlatır.
Truva’nın surları, Kikloplar ve tanrılar bu hikâyelerin olağanüstü dünyasını oluşturur. Hikâyelerin kalıcı olmasını sağlayan temel ise binlerce yıl sonra bile tanınabilen insanlardır.