Nöbetçi Eczaneler
Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05’te, henüz 57 yaşındayken Dolmabahçe Sarayı’nda hayatını kaybetti. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu, Millî Mücadele’nin başkomutanı ve ülkenin ilk cumhurbaşkanı olan Atatürk’ün ölümü, Türkiye’de ve dünyanın pek çok yerinde büyük üzüntü yarattı. Aradan geçen yıllara rağmen onun ölümüne ilişkin sorular hâlâ merak ediliyor. Atatürk neden bu kadar genç yaşta öldü? Hangi hastalığa yakalanmıştı? Hastalığı ne zaman başlamıştı? Dönemin en önemli devlet adamlarından biri olmasına, ülkenin en iyi doktorlarına ve yurt dışından getirilen uzmanlara ulaşabilmesine rağmen neden kurtarılamamıştı?
Atatürk’ün ölüm nedeni karaciğer sirozu olarak kayıtlara geçti. Hastalık 1937 yılının sonlarında belirtiler göstermeye başladı ve Ocak 1938’de teşhis edildi. Sonraki aylarda Türk ve yabancı doktorlar tarafından tedavi edilmeye çalışıldı. Atatürk, sağlık durumu giderek ağırlaşmasına rağmen devlet işlerinden uzak kalmak istemedi. Hatay meselesi başta olmak üzere ülke gündemini yakından takip etmeyi sürdürdü. Hastalık ilerledikçe tedaviye cevap vermesi zorlaştı ve 10 Kasım 1938’de hayatını kaybetti.
Atatürk’ün ölümünü anlayabilmek için hastalığın başladığı döneme kadar gitmek gerekiyor. Üstelik sağlık sorunları 1937 yılında ortaya çıkan sirozla başlamamıştı. Askerî öğrencilik yıllarından itibaren farklı rahatsızlıklarla mücadele etmiş, cephelerde ve devlet yönetiminin yoğun temposunda sağlık sorunları yaşamıştı.
Atatürk’ün Hayatı Boyunca Mücadele Ettiği Hastalıklar
Mustafa Kemal Atatürk’ün sağlık geçmişi, çocukluk ve gençlik yıllarından başlayarak hayatının son dönemine kadar uzanıyor. Bu rahatsızlıkların bir kısmı geçici sorunlar olarak kalırken bazıları yıllar boyunca yeniden ortaya çıktı. Atatürk’ün tıbbi geçmişini inceleyen Elif Vatanoglu-Lutz, İnci Hot ve Mustafa Çoban’ın 2013 tarihli akademik araştırması, bu konuda yayımlanmış bilgilerin farklı kaynaklara dağıldığını ve bazı ayrıntıların henüz tam olarak aydınlatılmadığını belirtiyor.
Askerî Öğrencilik Yıllarında Sıtma
Atatürk, Manastır Askerî İdadisi’nde öğrenciyken ağır bir sıtma nöbeti geçirdi. Rahatsızlığının şiddetlenmesi üzerine annesi Zübeyde Hanım onu Selanik’e götürerek tedavi ettirdi. Sıtma, ilerleyen yıllarda da yeniden ortaya çıktı.
Sıtma, enfekte sivrisineklerin taşıdığı Plasmodium parazitlerinin neden olduğu bulaşıcı bir hastalıktır. Yüksek ateş, titreme, terleme ve halsizlik gibi belirtilerle kendini gösterir. Hastalık, özellikle dönemin tedavi olanaklarının sınırlı olduğu bölgelerde ciddi sağlık sorunlarına yol açabiliyordu.
Atatürk’ün gençlik yıllarında geçirdiği sıtma, sağlık geçmişinde önemli bir yer tutuyordu. 1938’deki doktor konsültasyonlarında da geçmişte geçirilen sıtmanın mevcut karaciğer rahatsızlığıyla ilişkisi değerlendirilmişti.
Trablusgarp ve Çanakkale Yıllarındaki Sağlık Sorunları
1911 yılında Trablusgarp’a gitmek üzere yola çıkan Mustafa Kemal, İskenderiye yakınlarında rahatsızlandı ve bir süre tedavi gördü. Trablusgarp Savaşı sırasında Derne cephesinde sağ kolundan yaralandı. Aynı dönemde gözlerinden kaynaklanan sorunlar nedeniyle uzun süre tedavi edilmesi gerekti.
Çanakkale Savaşları sırasında da soğuk algınlığı ve benzeri rahatsızlıklar yaşadı. Savaş koşulları, cephedeki yoğun çalışma ve dinlenme imkânlarının sınırlılığı sağlık durumunu etkileyen unsurlar arasındaydı.
Böbrek Rahatsızlıkları ve Kulak Ameliyatı
Atatürk’ün sağlık geçmişindeki önemli sorunlardan biri de böbrek rahatsızlıklarıydı. 1916 yılında başlayan böbrek ağrıları ilerleyen yıllarda da kendisini rahatsız etti. Bu nedenle farklı zamanlarda kaplıca tedavilerinden yararlandı. Karlsbad, Havza, Bursa ve Yalova gibi yerlerde dinlenerek tedavi görmeye çalıştı.
Samsun’a hareketinden önce bir kulak ameliyatı geçirdi. Millî Mücadele yıllarında ise Sakarya Savaşı sırasında atından düşerek kaburga kemiğini kırdı. Bu yaralanma da onun sağlık geçmişinde yer alan önemli olaylardan biriydi.
Kalp Rahatsızlıkları
Atatürk, 1923 yılının Kasım ayında kalp rahatsızlığı yaşadı. Rahatsızlığı dönemin basınında ve kamuoyunda geniş yankı uyandırdı. 1927 yılında yeniden ortaya çıkan göğüs ağrıları üzerine doktorlar tarafından muayene edildi. Bu rahatsızlık, tıbbi kayıtlarda angine de poitrine (göğüs anjini) olarak tanımlandı.
1936 yılında da kalp rahatsızlığı yeniden gündeme geldi. Doktorlar dinlenmesini ve sağlığına daha fazla dikkat etmesini öneriyordu.
Atatürk’ün sağlık geçmişindeki bu olaylar, hayatının son yıllarına gelindiğinde farklı rahatsızlıklarla mücadele ettiğini gösteriyor. 1937 yılının sonlarında ortaya çıkan karaciğer sorunu ise kısa süre içinde en ciddi sağlık problemi hâline geldi.
Atatürk’ün Siroz Hastalığı ve İlk Belirtiler
Atatürk’ün ölümüne yol açan hastalık, 1937 yılının sonlarında belirtiler göstermeye başladı. İlk şikâyetleri arasında karın ve bacaklardaki kaşıntılar ile burun kanamaları bulunuyordu. Bu dönemde rahatsızlığının nedenini anlamak ve rahatlamak amacıyla Yalova kaplıcalarından yararlanmaya karar verdi.
21 Ocak 1938’de Yalova’da Konulan Teşhis
Yalova’da kendisini muayene eden kaplıcaların müdürü Dr. Nihat Reşat Belger, Atatürk’ün karaciğerinde büyüme ve sertleşme fark etti. 21 Ocak 1938’de yapılan muayene sonucunda karaciğer sirozu teşhisi konuldu.
Dr. Nihat Reşat Belger’in bu süreçteki önemi büyüktü. Atatürk’ün hastalığını ilk teşhis eden hekim olarak tedavi sürecinde de görev aldı. Belger’in notları, Atatürk’ün hastalığı ve son günlerine ilişkin tarihsel araştırmaların önemli kaynakları arasında bulunuyor.
Tarihçi Utkan Kocatürk, 1985 yılında Atatürk’ün Hastalığı, Son Günleri ve Ölümü Hakkında Prof. Dr. Nihat Reşat Belger’in Notları başlıklı araştırmasını yayımladı. Çalışmada Belger’in aktardığı bilgiler, hastalığın ilk teşhisinden son günlere kadar yaşanan gelişmeleri anlamak açısından değerlendiriliyor.
Karaciğer Sirozu Nasıl Bir Hastalıktır?
Karaciğer, vücudun yaşamsal işlevleri için çalışan en önemli organlardan biridir. Besinlerin işlenmesi, zararlı maddelerin parçalanması, kanın pıhtılaşmasında görev alan proteinlerin üretilmesi ve enerji depolanması bu organın görevleri arasındadır.
Siroz, karaciğer dokusunun uzun süreli hasar sonucunda yapısının bozulmasıyla ortaya çıkan kronik bir hastalıktır. Sağlıklı karaciğer hücrelerinin yerini zamanla nedbe dokusu alır. Bu değişim, karaciğerdeki kan dolaşımını bozar ve organın normal işlevlerini yerine getirmesini zorlaştırır.
Hastalığın farklı nedenleri bulunur. Kronik viral hepatitler, uzun süreli alkol kullanımı, metabolik yağlı karaciğer hastalığı ve bazı bağışıklık sistemi rahatsızlıkları siroza yol açabilir. Özellikle hepatit B ve hepatit C enfeksiyonları uzun süre devam ettiğinde karaciğerde ilerleyici hasar oluşturabilir. Hastalık ilerlediğinde karın boşluğunda sıvı birikmesi, sarılık, kanama, bilinç değişiklikleri ve koma gibi ağır komplikasyonlar görülebilir.
Atatürk’ün hastalığının ilerleyen dönemlerinde karın boşluğunda sıvı birikmesi ve koma ortaya çıktı. Bu bulgular, karaciğer hastalığının ciddi bir aşamaya ulaştığını gösteriyordu.
Siroz, Hepatit Enfeksiyonları ve Savaş Koşulları
Karaciğer sirozunun nedenleri arasında yer alan kronik hepatit enfeksiyonları, özellikle savaş dönemlerinde askerî sağlık hizmetlerinin karşılaştığı önemli sorunlardan biri olmuştur. Kalabalık askerî birlikler, yetersiz temiz su ve hijyen koşulları, salgın hastalıkların yayılmasını kolaylaştırabiliyordu. Birinci Dünya Savaşı sırasında farklı cephelerde görülen sarılık ve enfeksiyöz hepatit salgınları, bu durumun askerî sağlık kayıtlarına yansıyan örnekleridir.
ABD Ordusu Tıp Tarihi ve Miras Merkezi tarafından yayımlanan Internal Medicine in World War II adlı resmî askerî tıp çalışması, Birinci Dünya Savaşı sırasında İngiliz ve Fransız birliklerinin Akdeniz bölgesi ile Çanakkale’de ciddi enfeksiyöz hepatit salgınları yaşadığını aktarıyor. Aynı kaynakta, İngiliz 13. Tümeni’nin Anafartalar’da bulunduğu dönemde, Haziran 1916’da bir ay içinde 555 hepatit vakası kaydedildiği belirtiliyor.
Dönemin tıp yayınları da salgının boyutunu gösteriyor. 25 Mart 1916 tarihli British Medical Journal dergisinde yayımlanan William Campbell imzalı makalede, Çanakkale’de görev yapan sağlık görevlilerinin Ekim 1915’te askerler arasında çok sayıda sarılık vakasıyla karşılaştığı aktarılıyordu. Kanada’nın 1925 tarihli resmî savaş tıp tarihinde de 1915 yazında sarılık vakalarının artması üzerine hastaların araştırma amacıyla tek bir hastanede toplandığı belirtiliyordu.
Bu kayıtlar, savaşlarda askerler arasında geniş çaplı karaciğer enfeksiyonlarının yaşandığını ortaya koyuyor. Bununla birlikte dönemin doktorları, sarılık ve hepatit vakalarını günümüzdeki gibi virüs türlerine göre sınıflandıramıyordu. O yıllarda enfeksiyöz sarılık adı altında kaydedilen hastalıkların etkenleri birbirinden farklı olabiliyordu.
Günümüzde hepatit B ve C virüslerinin kronik enfeksiyona yol açabildiği ve yıllar içinde siroz gelişimine neden olabildiği tıp araştırmalarıyla ortaya konmuş durumda. Dünya Sağlık Örgütü de bu iki enfeksiyonu sirozun başlıca nedenleri arasında gösteriyor. Bu nedenle savaş dönemlerinin enfeksiyon yükü, karaciğer hastalıklarının tarihsel arka planını anlamak açısından önem taşıyor.
Atatürk’ün Tedavi Süreci ve Yabancı Doktorların Gelişi
Atatürk’ün siroz teşhisinin ardından tedavisi için Türkiye’nin tanınmış hekimleri görevlendirildi. Hastalığın ciddiyeti üzerine Avrupa’dan uzman doktorların görüşlerine de başvuruldu. 1938 yılının Mart ayından itibaren yabancı hekimlerin tedavi sürecine katılması kararlaştırıldı.
Prof. Dr. Noël Fiessinger’in Muayeneleri
Tedavi sürecinde öne çıkan isimlerden biri Fransız karaciğer hastalıkları uzmanı Prof. Dr. Noël Fiessinger’di. Paris Tıp Fakültesi’nden davet edilen Fiessinger, 28 Mart 1938’de Ankara’da Atatürk’ü muayene etti. Hastanın dinlenmesi, beslenmesine dikkat etmesi ve uzun süre yatak istirahatinde bulunması gerektiğini belirtti. Günde 23 saat yatak istirahati önerdiği de dönemin kaynaklarında aktarılıyor.
Fiessinger, Atatürk’ü muayene etmek ve tedaviyi değerlendirmek üzere Türkiye’ye toplam dört kez geldi. Alman tıp dünyasından Prof. Dr. Hans Eppinger ve Prof. Dr. Hans von Bergmann da tedavi sürecinde görüşlerine başvurulan yabancı uzmanlar arasındaydı.
Türk doktorlar arasında Nihat Reşat Belger, Neşet Ömer İrdelp ve daha sonraki müdahalelerde görev alan Mim Kemal Öke bulunuyordu. Farklı uzmanların katılımıyla yapılan değerlendirmelerde hastalığın seyri ve uygulanabilecek tedaviler ele alındı.
Mithat Aydın’ın 2016 yılında Belgi Dergisi‘nde yayımlanan Atatürk’ün Son Hastalığı başlıklı akademik araştırması, Fiessinger’in ziyaretlerini ve diğer yabancı doktorların sürece katılımını ayrıntılı biçimde inceliyor.
Tedavide Kullanılan Yöntemler
1938 yılında karaciğer sirozunun tedavisi bugünkü imkânlara sahip değildi. Doktorlar hastalığın ilerlemesini kontrol altında tutmaya, belirtileri hafifletmeye ve hastanın genel durumunu korumaya çalışıyordu.
Atatürk’ün tedavisinde istirahat, beslenme düzeninin kontrolü ve ilaç uygulamaları önemli yer tuttu. Hastalığın ilerlemesiyle karın boşluğunda biriken sıvının azaltılması da gerekli hâle geldi.
Karın boşluğunda sıvı birikmesine tıpta asit adı verilir. Sirozda karaciğer içindeki kan akışının bozulması ve vücuttaki sıvı dengesinin değişmesi sonucunda karında belirgin şişkinlik gelişebilir. Bu durum hastanın hareket etmesini, rahat nefes almasını ve beslenmesini zorlaştırabilir.
Atatürk’ün tedavisinde sıvı birikimini azaltmak için ilaçlardan yararlanıldı. Gereken dönemlerde karın boşluğundaki sıvı, tıbbi bir müdahaleyle dışarı alındı. Bu işlem parasentez olarak adlandırılır.
Doktorlar ayrıca hastanın ateşini, nabzını, tansiyonunu ve diğer sağlık göstergelerini takip ediyordu. Uygulanan ilaçlar ve müdahaleler, hastalığın seyrine göre düzenleniyordu.
Teşhis ve Tedavide Gecikme Yaşandı mı?
Atatürk’ün hastalığına ilişkin tartışmalarda teşhisin geç konulduğu ve tedavide gecikme yaşandığı iddiaları da bulunuyor.
Sağlık sorunlarının ilk belirtileri 1937 yılının sonlarında ortaya çıkmıştı. Ocak 1938’de Dr. Nihat Reşat Belger siroz teşhisi koydu. Mart ayından itibaren yabancı uzmanların da tedavi sürecine katılması sağlandı. Yaz aylarında ise hastalığın ilerlemesi üzerine daha geniş kapsamlı doktor değerlendirmeleri yapıldı.
Bu kronoloji, teşhisin konulmasından sonra tedavi girişimlerinin sürdürüldüğünü gösteriyor. Hastalığın başlangıcında karaciğerdeki hasarın hangi aşamada bulunduğunu kesin olarak belirlemek ise mevcut kayıtlarla mümkün görünmüyor.
Atatürk’ün dinlenmesi yönündeki tavsiyelere rağmen yoğun çalışma temposunu sürdürmesi de hastalık sürecinin değerlendirilmesinde önem taşıyor. Özellikle Hatay meselesi nedeniyle yaptığı seyahatler ve katıldığı törenler, doktorların önerdiği istirahat düzenini zorlaştırdı.
Yanlış Tedavi İddiaları ve Dönemin Tıp İmkânları
Atatürk’ün ölümünden sonra zaman zaman doktorların yanlış müdahalede bulunduğu veya uygulanan tedavilerin hastalığı ağırlaştırdığı ileri sürüldü. Bu iddiaları değerlendirirken dönemin tıp bilgisine, doktor raporlarına ve tedavi kayıtlarına bakmak gerekiyor.
1938 yılında karaciğer nakli uygulanabilir bir tedavi yöntemi değildi. İleri karaciğer yetmezliğinde organın işlevlerini yeniden kazandırabilecek günümüz tedavi seçenekleri de bulunmuyordu. Doktorlar hastalığın belirtilerini hafifletmeye ve ortaya çıkan komplikasyonları kontrol etmeye çalışıyordu.
Günümüzde bile ileri evre siroz ciddi bir yaşam tehdidi oluşturuyor. Karaciğer dokusunda oluşan hasar ilerlediğinde organın işlevlerini sürdürmesi güçleşiyor. Karın boşluğunda sıvı birikmesi, enfeksiyon, kanama ve bilinç değişiklikleri hastanın yaşamını tehlikeye sokabiliyor.
Atatürk’ün tedavi kayıtlarında doktorların müdahaleleri ve kullandıkları ilaçlar yer alıyor. Bununla birlikte belirli bir uygulamanın onun ölümüne neden olduğunu kanıtlayan güvenilir bir tıbbi belge ortaya konulmuş değil. Bu nedenle doktorların hatalı davrandığına ilişkin kesin bir yargıya varmak mümkün görünmüyor.
Savarona Yatı’nda Geçen Son Aylar
Atatürk’ün tedavisinde istirahat önemli bir yer tutuyordu. Doktorlar dinlenmesini ve çalışmalarını azaltmasını tavsiye ediyordu. Atatürk ise devlet işlerinden uzaklaşmak istemiyordu. Özellikle Hatay’ın Türkiye’ye katılmasıyla ilgili gelişmeleri yakından takip ediyordu.
1938 yılının ilk yarısında Hatay meselesi, Türkiye’nin dış politikasında önemli bir gündem maddesiydi. Atatürk, sağlık sorunlarına rağmen bu konuyla ilgilenmeyi sürdürdü. 19 Mayıs törenlerine katıldıktan sonra Mersin ve Adana’ya gitti. Askerî birlikleri teftiş etti ve bölgedeki gelişmeleri yakından izledi.
Bu seyahatler, zaten sağlık sorunları yaşayan Atatürk’ün yorulmasına yol açtı. 26 Mayıs 1938’de Ankara’ya dönmek üzere yola çıktı ve ardından İstanbul’a geçti.
1 Haziran 1938’de Savarona’ya Yerleşmesi
Devlet tarafından satın alınan Savarona yatı, 1 Haziran 1938’de İstanbul’a geldi. Atatürk aynı gün yata yerleşti. Yatın deniz havası ve sakin ortamının dinlenmesine yardımcı olacağı düşünülüyordu.
Atatürk, Savarona’da bulunduğu dönemde de devlet işleriyle ilgilenmeye devam etti. Romanya Kralı II. Carol ile görüşmesi, yabancı temsilcileri kabul etmesi ve Hatay meselesini takip etmesi bu dönemin önemli gelişmeleri arasındaydı.
Fiessinger, Haziran ayında yeniden Türkiye’ye gelerek Atatürk’ü Savarona’da muayene etti. Doktorların istirahat tavsiyeleri devam ediyordu. Buna rağmen Atatürk, kendisini iyi hissettiği zamanlarda çalışmalarını sürdürüyordu.
4 Temmuz 1938’de Hatay Antlaşması’nın yürürlüğe girmesi, uzun süredir takip ettiği meselede önemli bir aşamaydı. Bu gelişme, Atatürk’ün siyasi hedefleri açısından büyük önem taşıyordu.
Temmuz ayında sağlık durumu yeniden ağırlaştı. 10 Temmuz’da Savarona’da rahatsızlandı. 13 Temmuz’da ateşinin 39,1 dereceye yükseldiği kaydedildi. Doktorlar durumunu yakından takip ediyordu.
Dolmabahçe Sarayı’na Nakil
Atatürk’ün sağlık durumunun ağırlaşması üzerine 25 Temmuz 1938 gecesi Savarona yatından ayrılarak Dolmabahçe Sarayı’na geçti. Tedavisinin sarayda sürdürülmesine karar verilmişti.
Dolmabahçe Sarayı’nda Türk ve yabancı doktorlar tarafından yeniden muayene edildi. 3 Ağustos 1938’de geniş katılımlı bir doktor konsültasyonu gerçekleştirildi. Hastalığın siroz olduğu doğrulandı ve tedavinin nasıl sürdürüleceği değerlendirildi.
Atatürk’ün istirahati bu dönemde daha da önemli hâle gelmişti. Sağlık durumuna ilişkin gelişmeler yakından takip edilirken devlet işleriyle ilgilenmeyi sürdürüyordu.
5 Eylül 1938’de Vasiyetini Hazırlaması
Atatürk, 5 Eylül 1938’de vasiyetnamesini hazırladı. Vasiyetinde mal varlığının önemli bir bölümünü Cumhuriyet Halk Partisine bıraktı. Gelirlerin bir kısmının Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumuna aktarılmasını istedi. Kız kardeşi Makbule Hanım’a ve manevi kızlarına da belirli miktarlarda ödeme yapılmasını kararlaştırdı.
Vasiyetname, hastalığının ciddiyetinin farkında olduğunu gösteren önemli tarihsel belgelerden biridir. Atatürk, sağlık sorunları devam ederken mal varlığının geleceğine ilişkin düzenlemelerini tamamladı.
Atatürk’ün Son Günleri ve Hastalığının Ağırlaşması
Eylül ayından itibaren Atatürk’ün sağlık durumu daha fazla dikkat gerektiriyordu. Doktorlar hastalığın ilerleyişini takip ediyor, karaciğerin görevlerini yerine getirmekte zorlanmasıyla ortaya çıkan sorunları kontrol altına almaya çalışıyordu.
17 Ekim 1938: İlk Ağır Koma
16 Ekim’i 17 Ekim’e bağlayan gece Atatürk’ün sağlık durumu aniden ağırlaştı. İlk kez ağır komaya girdi. Doktorlar müdahalede bulunarak durumunu kontrol altına almaya çalıştı.
Bu süreçte bilincinin zaman zaman açıldığı ve yeniden kapandığı bildirildi. 19 Ekim’e doğru komadan çıkmasıyla sağlık durumunda geçici bir düzelme görüldü. Bu gelişme, Atatürk’ün iyileşebileceğine ilişkin umutları artırdı.
Doktorların gözetiminde tedavisi sürdürüldü. Kamuoyuna yapılan açıklamalarda sağlık durumundaki değişiklikler hakkında bilgi veriliyordu. Atatürk de bilincinin açık olduğu dönemlerde devlet işleriyle ilgilenmeye devam etti.
29 Ekim 1938: Cumhuriyet’in 15. Yıl Dönümü
Atatürk, Cumhuriyet’in 15. yıl dönümünde düzenlenen törenlere sağlık durumu nedeniyle katılamadı. Bu tarih, onun hayatında özel bir yere sahipti. Cumhuriyet’in kuruluşunun yıl dönümünü Ankara’da kutlayamaması, hastalığın ulaştığı aşamayı gösteren gelişmelerden biriydi.
Türk ordusuna gönderdiği mesaj, Başbakan Celâl Bayar tarafından törenlerde okundu. Atatürk mesajında Türk ordusuna duyduğu güveni ve takdiri dile getirdi.
1 Kasım 1938’de Türkiye Büyük Millet Meclisinin yeni yasama yılının açılışında da hazırladığı konuşma Celâl Bayar tarafından okundu. Atatürk, hastalığı nedeniyle Meclis açılışına katılamamıştı.
7 Kasım 1938: Karnından Sekiz Litre Sıvı Alınması
Kasım ayının ilk haftasında Atatürk’ün sağlık durumu yeniden ağırlaştı. Karaciğer sirozunun yol açtığı sorunlardan biri olan karın boşluğunda sıvı birikmesi ciddi boyutlara ulaşmıştı.
7 Kasım 1938’de doktorlar, karın boşluğunda biriken yaklaşık sekiz litre sıvıyı tıbbi müdahaleyle dışarı aldı. Parasentez adı verilen bu işlem, karında biriken sıvının hastayı rahatsız etmesini azaltmak amacıyla uygulanıyordu.
Bu müdahale, hastalığın ne kadar ilerlediğini gösteren önemli gelişmelerden biriydi. Doktorlar Atatürk’ün durumunu yakından takip etmeyi sürdürdü.
8 Kasım’da ise Atatürk ikinci kez ağır komaya girdi. Bu kez bilinci yeniden açılmadı. Doktorlar müdahalelerini sürdürürken saraydan gelecek haberleri bekleyen halkın endişesi giderek arttı.
10 Kasım 1938: Atatürk’ün Son Saatleri
8 Kasım 1938’de başlayan ikinci koma, Atatürk’ün sağlık durumunu kritik bir aşamaya taşıdı. Doktorlar gece boyunca tedaviyi sürdürdü. Ertesi gün yapılan resmî açıklamalarda da hastalığın ağır seyrettiği bildirildi.
9 Kasım günü sarayda görevli doktorlar Atatürk’ün nabız, ateş, tansiyon ve solunum değerlerini yakından takip ediyordu. Yapılan müdahalelere rağmen sağlık durumunda iyileşme sağlanamadı.
Son Nöbet Defteri’ndeki Kayıtlar
Atatürk’ün son günlerini aydınlatan en önemli kaynaklardan biri Son Nöbet Defteridir. Eser, 1 Ekim-10 Kasım 1938 tarihleri arasında tutulan sağlık kayıtlarını bir araya getiriyor.
Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi kataloğunda yer alan defterlerde Atatürk’ün nabız, ateş ve tansiyon değerleri, yapılan tahliller, uygulanan tedaviler ve doktor müdahaleleri kayıt altına alınmış. Ziyaretçilerine ilişkin bilgiler de defterlerde yer alıyor. İkinci defterde ise beslenme düzeniyle ilgili notlar bulunuyor.
Bu kayıtlar, Atatürk’ün son haftalarındaki sağlık durumunu ve doktorların uyguladığı tedavileri gün gün, saat saat izlemeye imkân veriyor. Aynı zamanda hastalığın son aşamasına ilişkin doğrudan tıbbi belgeler arasında bulunuyor.
10 Kasım Sabahı Saat 09.05
9 Kasım’ı 10 Kasım’a bağlayan gece Atatürk’ün durumu daha da ağırlaştı. Doktorlar sarayda nöbet tutarak tedaviyi sürdürdü. Sabah saatlerinde yapılan müdahalelere rağmen Atatürk’ün hayatı kurtarılamadı.
Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05’te Dolmabahçe Sarayı’nda hayatını kaybetti. 57 yaşındaki Atatürk’ün ölüm haberi kısa sürede bütün ülkeye yayıldı. Cumhuriyet’in kurucusunun vefatı, Türkiye genelinde büyük bir üzüntüyle karşılandı.
Aradan geçen yıllara rağmen 10 Kasım, Atatürk’ün yaşamını, çalışmalarını ve Türkiye tarihindeki yerini hatırlatan önemli bir gün olmayı sürdürüyor.