Nöbetçi Eczaneler
Bugün Brezilya futbolundan söz edildiğinde Pelé, Garrincha, Ronaldo ve Neymar gibi isimler akla gelir. Brezilya’nın futbol kültürü henüz oluşurken ülkenin ilk büyük yıldızlarından biri ise çok daha önce sahneye çıkmıştı. Arthur Friedenreich, 1910’lu ve 1920’li yıllarda Brezilya’nın en tanınmış sporcularından biriydi.
Friedenreich’in hikâyesi attığı gollerin ötesine uzanır. Alman kökenli bir babanın ve siyah Brezilyalı bir annenin oğlu olarak, futbolun beyaz ve varlıklı çevrelerin ağırlığında olduğu bir dönemde yükseldi. Sahaya çıkarken görünüşünü değiştirmeye çalıştığı anlatıldı, 1921’de Brezilya millî takımının dışında kaldı ve buna rağmen ülkenin ilk büyük uluslararası futbol zaferlerinin başrolünde yer aldı. Museu do Futebol, onu futbolun Brezilya’da elit çevrelerden toplumun geniş kesimlerine yayıldığı dönemin en önemli oyuncularından biri olarak gösteriyor.
Brezilya’da Futbolun Elitlerden Halka Yayılması
Futbol, 19. yüzyılın sonlarında İngiltere’den Brezilya’ya geldiğinde toplumsal yapısı bugünkü futboldan oldukça farklıydı. Spor, başlangıçta özellikle büyük şehirlerdeki beyaz ve varlıklı çevrelerin kulüpleri üzerinden yayıldı. Zamanla işçiler, göçmenler, siyahlar ve melezler de futbolun içine girdi.
Museu do Futebol’un Brezilya futbolunun kökenlerini anlatan çalışmasına göre oyun, 19. yüzyılın sonundan 1930’lara kadar elitlerden işçi sınıfına ve toplumun farklı kesimlerine doğru yayıldı. Aynı dönemde siyah ve melez futbolcuların kulüplerdeki varlığı arttı ve futbol profesyonelleşmeye başladı.
Bu dönüşüm, köleliğin kaldırılmasının üzerinden henüz birkaç yıl geçmiş bir toplumda yaşanıyordu. Brezilya’da kölelik 1888’de kaldırılmıştı. Friedenreich’in doğduğu 1892 yılında bunun üzerinden dört yıl geçmişti. Hukuki özgürlük, toplumdaki ırksal ve ekonomik eşitsizlikleri ortadan kaldırmamıştı.
Futbol sahaları da bu toplumsal yapının dışında değildi.
Siyah ve Melez Oyuncuların Kabul Edilme Mücadelesi
Siyah futbolcuların Brezilya futbolundaki varlığı bütün kulüplerde aynı şekilde karşılanmadı. Bazı kulüpler siyah oyuncuları dışlarken bazıları onları kadrolarına aldı. Oyuncunun sınıfsal konumu, ailesi, kulüple ilişkisi ve sportif başarısı da kabul edilmesinde rol oynuyordu.
Fiziksel görünüş de bu ortamın bir parçasıydı. Siyah ve melez futbolcuların daha beyaz görünmeye çalışması, dönemin futbol çevrelerinde görülen uygulamalardan biriydi. Revista de Administração de Empresas dergisinde yayımlanan bir araştırma, 20. yüzyılın ilk dönemlerindeki siyah ve melez futbolcuların saçlarını düzleştirme, yüzlerine pirinç pudrası sürme ve saçlarını gizleme gibi yöntemlere başvurduğunu aktarıyor.
Friedenreich’in görünüşüyle ilgili anlatılar da bu toplumsal ortamın içinde yer alıyor.
Arthur Friedenreich’in Futbola Başlangıcı
Arthur Friedenreich, 18 Temmuz 1892’de São Paulo’da doğdu. Babası Alman kökenli bir tüccar, annesi ise siyah Brezilyalı bir öğretmendi. Bu aile yapısı Friedenreich’i dönemin farklı toplumsal ve ırksal çevrelerinin kesiştiği bir noktaya yerleştiriyordu.
Futbol hayatının ilk döneminde São Paulo’daki Sport Club Germânia gibi kulüplerde oynadı. Daha sonra Ypiranga ve Paulistano formalarıyla tanındı.
Friedenreich kısa sürede top tekniğiyle öne çıktı. Özellikle rakibini vücut hareketleriyle yanıltması ve dar alanlarda yaptığı çalımlar seyircilerin dikkatini çekti. Güney Amerika futbol çevrelerinde El Tigre, yani Kaplan, lakabıyla anılmaya başladı.
Museu do Futebol’un derlediği istatistiklerde Friedenreich’in 605 maçta 595 golü bulunuyor.
Saçlarını Düzleştirmesi ve Beyaz Görünme Çabası
Friedenreich’in hayatıyla ilgili en çarpıcı ayrıntılardan biri maç öncesindeki hazırlıklarıydı.
Brezilyalı gazeteci Mário Filho’nun O Negro no Futebol Brasileiro adlı çalışmasından aktarılan anlatılarda Friedenreich’in saçlarını uzun süre uğraşarak düzleştirdiği belirtiliyor. Saçlarını yağlayıp tarıyor, ardından bir havluyla başını sararak saçların yatmasını bekliyordu. Akademik çalışmalarda bu davranış, dönemin beyazlık idealine uyum sağlama çabasının bir örneği olarak ele alınıyor.
Ten rengini daha açık göstermek için pirinç pudrası kullandığına ilişkin anlatılar da bulunuyor.
Bu uygulama Friedenreich’e özgü değildi. Fluminense oyuncusu Carlos Alberto’nun da maçlardan önce yüzüne pirinç pudrası sürdüğü ve terledikçe pudranın yüzünden akması nedeniyle “pó de arroz” lakabıyla anıldığı aktarılıyor. Brezilya futbol tarihine ilişkin çalışmalar, bu tür uygulamaları siyah ve melez futbolcuların beyazların egemen olduğu futbol çevrelerinde kabul görme çabalarıyla ilişkilendiriyor.
Friedenreich’in saçını düzleştirmesi ve tenini daha açık göstermeye çalışması böylece kişisel bir alışkanlığın ötesinde, dönemin ırksal ve toplumsal koşulları içinde anlam kazanıyordu.
1919’da Brezilya’nın İlk Büyük Futbol Kahramanı
Friedenreich’in ülke çapında büyük bir yıldız hâline gelmesini sağlayan olay 1919 Güney Amerika Şampiyonası oldu.
Brezilya’nın ev sahipliği yaptığı turnuvanın finalinde Uruguay ile karşılaşan millî takım, normal süresi golsüz biten maçta uzatmaya gitti. Friedenreich uzatmalarda attığı golle Brezilya’ya şampiyonluğu getirdi.
Bu, Brezilya’nın Güney Amerika Şampiyonası’ndaki ilk şampiyonluğuydu. Friedenreich turnuvada dört gol atarak Neco ile birlikte gol kralı oldu. Brezilya Futbol Konfederasyonu da 29 Mayıs 1919’daki finali millî takım tarihinin ilk büyük uluslararası başarılarından biri olarak kaydediyor.
Brezilya’nın ilk büyük uluslararası futbol başarısının başrolündeki oyuncu artık ülkenin en büyük spor yıldızlarından biriydi.
1921’de Millî Takımdan Dışlanması
Friedenreich’in kariyerindeki en dikkat çekici ırk ayrımcılığı olaylarından biri iki yıl sonra yaşandı.
1921 Güney Amerika Şampiyonası Arjantin’de düzenlenecekti. Dönemin cumhurbaşkanı Epitácio Pessoa‘nın Brezilya’nın turnuvaya göndereceği takımın beyaz oyunculardan oluşmasını istediği ve bu konuda futbol yöneticilerine müdahalede bulunduğu aktarılıyor. Friedenreich kadroda yer almadı.
Olayın resmî bir yasak biçiminde gerçekleştiğine dair bir belge bulunmuyor. Pessoa’nın müdahalesi tarih kaynaklarında tavsiye veya siyasi baskı bağlamında ele alınıyor.
Friedenreich gibi Brezilya’nın en önemli futbolcularından birinin turnuva dışında kalması, dönemin ırksal yaklaşımını gösteren önemli olaylardan biri oldu.
Brezilya turnuvada şampiyonluğu savunamadı. Friedenreich ertesi yıl yeniden millî takıma döndü ve 1922 Güney Amerika Şampiyonası’nı kazanan kadroda yer aldı.
Siyah Futbolculara Faul Yapmak Serbest miydi?
Friedenreich’in hikâyesi anlatılırken zaman zaman siyah futbolculara yapılan faullere izin veren özel bir futbol kuralından söz ediliyor.
Böyle bir kuralın bulunduğunu gösteren güvenilir bir futbol kuralı kaydı bulunmuyor.
Dönemin siyah futbolcuların ayrımcılığa uğradığı bir ortam olduğu tarihsel kaynaklarda görülüyor. Fakat bu ayrımcılığı, “siyah oyuncuya faul serbestti” biçiminde resmî bir kuralla açıklamak mümkün değil.
1923 Vasco Da Gama ve Değişen Futbol
Friedenreich’in kariyeri ilerlerken Brezilya futbolunun sosyal yapısı da değişiyordu. Rio de Janeiro’daki Vasco da Gama, bu dönüşümün en dikkat çekici örneklerinden birini oluşturdu.
Siyah ve Melez Oyuncuların Başarısı
Vasco, 1923’te siyah ve melez oyuncuların önemli rol oynadığı kadrosuyla Rio de Janeiro şampiyonluğunu kazandı. Bu başarı, futbolun beyaz ve varlıklı çevrelerin egemenliğinden çıkıp daha geniş toplumsal kesimlere yayılmasının önemli göstergelerinden biri oldu.
Museu do Futebol’un futbolun kökenlerini anlatan çalışması, 1920’leri siyah ve melez futbolcuların kulüplerde daha fazla yer bulduğu ve futbolun profesyonelleşmeye başladığı dönem olarak ele alıyor.
Futbolun toplumsal yapısı değiştikçe siyah ve melez oyuncuların görünürlüğü de arttı. Bu süreç, Friedenreich’in kariyerinin ilk yıllarında karşılaştığı koşullardan farklı bir futbol ortamının ortaya çıkmasını sağladı.
1925’te Avrupa’da Bir Brezilya Futbol Gösterisi
Friedenreich’in uluslararası kariyerindeki önemli dönemlerden biri 1925’te başladı. Club Athletico Paulistano, Brezilya futbol tarihinde Avrupa’ya çıkan ilk Brezilya kulübü olarak Fransa, İsviçre ve Portekiz’i kapsayan bir turneye çıktı. Museu do Futebol bu geziyi Brezilya futbolunun Avrupa’daki ilk büyük tanıtımlarından biri olarak değerlendiriyor.
Paulistano Avrupa’da on maç oynadı ve dokuz galibiyet aldı. Takım toplam 30 gol atarken Friedenreich 12 gol kaydetti. Paris’te Fransa karşısında oynanan maçın gol kayıtlarında kaynaklar arasında fark bulunuyor; bazı listelerde Friedenreich’in iki, bazı eski kayıtlarda ise üç gol attığı belirtiliyor.
Paulistano’nun başarısı Avrupa basınının ilgisini çekti. Takım oyuncuları “futbolun kralları” anlamına gelen Les rois du football ifadesiyle anıldı.
Friedenreich artık Brezilya’nın kendi ülkesindeki yıldızı olmaktan çıkmış, Avrupa’da da tanınan bir futbolcu hâline gelmişti.
1.329 Gol Efsanesi ve Gerçek Kayıtlar
Friedenreich hakkında en çok tekrarlanan bilgilerden biri kariyeri boyunca 1.329 gol attığı iddiası.
Bu rakam onu Pelé’nin önüne yerleştiren anlatıların temelini oluşturuyor. Fakat erken dönem futbolunda maç kayıtlarının bugünkü kadar düzenli tutulmaması nedeniyle kariyer toplamını kesin biçimde hesaplamak zor.
Museu do Futebol’un derlediği istatistiklerde Friedenreich için 605 maç ve 595 gol bulunuyor. Bu veri, maç başına 0,98 gol ortalamasına karşılık geliyor. Müze 1.329 sayısının Friedenreich çevresinde oluşan futbol anlatılarından biri olduğunu da belirtiyor.
1.329 rakamı yerine hangi toplamın kullanılması gerektiği konusunda farklı hesaplamalar bulunuyor. Bunun temel nedeni, dönemin kulüp maçlarının, hazırlık karşılaşmalarının ve diğer müsabakaların bugünkü standartlarda tutulmuş tek bir istatistik sisteminin bulunmaması.
Friedenreich’in tarihsel önemi de zaten tek bir gol sayısına bağlı değil.
Arthur Friedenreich’in Brezilya Futbolundaki Mirası
Friedenreich 1935’te futbolu bıraktığında Brezilya’daki futbol ortamı gençliğindeki futboldan çok farklıydı. Futbol daha geniş toplumsal kesimlere ulaşmış, siyah ve melez oyuncuların büyük kulüplerdeki varlığı artmış ve profesyonellik başlamıştı.
Friedenreich bu dönüşümün en önemli futbolcularından biri oldu. 1919’da Brezilya’ya ilk Güney Amerika şampiyonluğunu getiren golü attı, 1922’de ikinci şampiyonluğunu kazandı ve 1925’te Avrupa’da Brezilya futbolunun gücünü gösteren Paulistano takımının en önemli oyuncularından biri olarak öne çıktı.
Bunun yanında kariyeri, Brezilya futbolundaki ırksal sınırları da görünür hâle getirdi. Saçlarını düzleştirmesi ve daha beyaz görünmeye çalışması, dönemin siyah ve melez futbolcularında görülen daha geniş bir davranışın parçasıydı. 1921’de millî takımın dışında kalması ise bu toplumsal yapının spor alanındaki en dikkat çekici örneklerinden biri oldu.
Arthur Friedenreich’in hikâyesi böylece bir futbolcunun kariyerinden daha geniş bir anlam kazanıyor. Onun hayatı, Brezilya futbolunun beyaz ve varlıklı çevrelerin sporu olmaktan çıkıp toplumun farklı kesimlerinin sahiplendiği büyük bir kültüre dönüşmesinin hikâyesinin içinde yer alıyor.
Pelé’den onlarca yıl önce Friedenreich, Brezilya’nın ilk büyük futbol yıldızlarından biri olmuştu. Bugün onun adını yeniden hatırlamak, Brezilya futbolunun nasıl ortaya çıktığını ve bu oyunun kimler tarafından sahiplenildiğini anlamak açısından da önemli.