Nöbetçi Eczaneler
Bugün Pinokyo denildiğinde akla uzun burnu, Mavi Saçlı Peri, Geppetto ve gerçek bir çocuğa dönüşen sevimli bir tahta kukla gelir. Bu görüntünün arkasında ise 19. yüzyıl İtalya’sında gazetede bölüm bölüm yayımlanan, yer yer oldukça sert sahnelere sahip uzun bir edebiyat macerası bulunuyor.
Pinokyo’nun yaratıcısı Carlo Collodi, asıl adıyla Carlo Lorenzini, 1826’da Floransa’da doğdu. Gazetecilik ve mizah yazarlığı yaptıktan sonra çocuk edebiyatına yöneldi. 1875’te Charles Perrault’nun masallarını İtalyancaya uyarladı; ardından Giannettino ve Minuzzolo gibi çocuk kitapları yazdı. Pinokyo bu çalışmaların ardından ortaya çıktı.
Pinokyo’nun gerçek hikâyesi burada, yani Collodi’nin 1881’de yayımlamaya başladığı La storia di un burattino adlı anlatıda başlıyor.
Carlo Collodi ve Pinokyo’nun Ortaya Çıkışı
Pinokyo’nun ortaya çıkışını anlamak için önce Collodi’nin çocuk edebiyatındaki çalışmalarına ve hikâyenin ilk yayımlandığı ortama bakmak gerekiyor.
Carlo Collodi’nin Çocuk Edebiyatındaki Yeri
Collodi çocuklar için yazmaya başladığında İtalya’da eğitim amacı taşıyan kitaplar önemli bir yer tutuyordu. Collodi de bu alanda Giannettino ve Minuzzolo gibi karakterler üzerinden çocuklara tarih, coğrafya ve çeşitli bilgiler aktaran eserler kaleme aldı.
Pinokyo bu çizgiden doğdu. Collodi’nin önceki çocuk kitaplarında eğitim, gündelik hayat ve çocukların davranışları önemli temalardı. Pinokyo ise bu konuları çok daha hareketli, mizahi ve fantastik bir maceranın içine yerleştirdi. Treccani’nin Carlo Lorenzini biyografisi de Le avventure di Pinocchioyu yazarın çocuk edebiyatındaki çalışmalarının ulaştığı temel eser olarak değerlendiriyor.
Pinokyo’nun İlk Yayını
Pinokyo ilk kez 1881’de Ferdinando Martini tarafından çıkarılan Il Giornale per i bambini gazetesinde yayımlandı. İlk bölüm 7 Temmuz 1881 tarihli sayıda okurlarla buluştu.
Hikâyenin ilk adı La storia di un burattino, yani “Bir Kuklanın Hikâyesi” idi. Collodi başlangıçta Pinokyo’nun macerasını kısa bir anlatı olarak tasarlamıştı. İlk yayın 15. bölümde sona erdi ve Pinokyo büyük bir ağaca asılmış hâlde bırakıldı. Bu ilk son, daha sonra genişletilecek anlatının en dikkat çekici parçalarından biri oldu.
Carlo Collodi’nin Pinokyo Hikâyesi
Collodi’nin tamamlanmış hikâyesi, tahta bir kuklanın maceralarını peş peşe gelen olaylarla anlatır. Pinokyo’nun yolculuğu boyunca karşısına çıkan kişiler, hayvanlar ve fantastik varlıklar onun karakterinin şekillenmesinde rol oynar.
Geppetto’nun Tahta Kuklayı Yapması
Hikâye sıradan bir odun parçasıyla başlar. Marangoz Mastro Ciliegia, eline aldığı tahta parçasından garip sesler geldiğini fark eder. Odunu arkadaşı Geppetto’ya verir.
Geppetto bu parçadan bir kukla yapmaya karar verir ve ona Pinokyo adını verir. Daha kuklanın yapımı tamamlanmadan Pinokyo hareket etmeye, konuşmaya ve kendi isteklerini ortaya koymaya başlar.
Geppetto onu oğlu gibi benimser. Elindeki sınırlı imkânlarla Pinokyo’yu okula gönderebilmek için ceketini satar ve ona bir alfabe kitabı alır. Hikâyenin ilerleyen bölümlerinde Geppetto ile Pinokyo arasındaki ilişki, baba ile çocuk arasındaki sevgi ve sorumluluk üzerinden gelişir.
Pinokyo’nun Okul ve Macera Hayatı
Pinokyo’nun önündeki ilk görev okula gitmektir. Yolda karşılaştığı dünya ise onun dikkatini sürekli başka yerlere çeker.
Konuşan Cırcır Böceği, Pinokyo’ya öğüt vermeye çalışır. Pinokyo bu öğütlerden hoşlanmaz ve bir çekiç fırlatarak böceği öldürür. Bu sahne, günümüzde çocuklara yönelik anlatımlarda çoğu zaman bulunmayan sert ayrıntılardan biridir.
Ardından Pinokyo’nun maceraları kukla tiyatrosuna uzanır. Tiyatronun sahibi Mangiafoco, Pinokyo’yu sahneye çıkarır. Başlangıçta onu yakmak isteyen Mangiafoco daha sonra ona acır ve Geppetto’ya götürmesi için beş altın para verir.
Pinokyo’nun bu paralarla eve dönme planı Tilki ve Kedi ile karşılaşınca değişir.
Tilki ve Kedi’nin Pinokyo’yu Kandırması
Tilki ve Kedi, Pinokyo’nun elindeki altınları öğrenir. Onu paralarını çoğaltabileceğine inandırarak Mucizeler Tarlası’na götürürler.
Pinokyo burada kolay yoldan zengin olabileceğini düşünür. Altınlarını toprağa gömer ve onları beklemeye başlar.
Bu bölüm Pinokyo’nun dünyasında önemli bir dönüm noktasıdır. Çocukların merakı, kolay kazanç isteği ve kandırılmaya açık olması, fantastik olayların içine yerleştirilir.
Tilki ve Kedi daha sonra Pinokyo’nun peşine düşer. İki haydut kılığına girerek onu korkutur ve parasını almaya çalışırlar.
Mavi Saçlı Peri ve Pinokyo’nun Değişimi
Pinokyo’nun hayatındaki en önemli karakterlerden biri Mavi Saçlı Peri’dir. İlk karşılaşmalarında Peri, Pinokyo’nun yardımına yetişen gizemli bir kız çocuğu olarak görünür. Hikâye ilerledikçe onun rolü büyür.
Peri, Pinokyo’nun hayatında yol gösterici bir figür hâline gelir. Pinokyo verdiği sözleri tutmaya çalışır, sonra yeniden maceraların peşine düşer ve her seferinde yeni sonuçlarla karşılaşır.
Uzayan burun da bu bölümlerde ortaya çıkar. Pinokyo Peri’ye yaşadıklarıyla ilgili yalanlar söylediğinde burnu uzamaya başlar. Burun, hikâye boyunca Pinokyo’nun davranışlarını görünür hâle getiren en belirgin simgelerden birine dönüşür.
Pinokyo’nun Eşek Olması ve Balina Tarafından Yutulması
Pinokyo’nun macerası ilerledikçe tehlikeler artar. Oyuncaklar Ülkesi olarak bilinen yerde okuldan ve sorumluluklardan uzak bir hayatın peşine düşer. Buradaki çocuklar kısa süre sonra eşeğe dönüşür.
Pinokyo da bu dönüşümden payını alır ve bir eşek olarak satılır. Sirkte çalıştırılır, ardından denize atılır. Denizde yeniden tahta kukla hâline gelir.
Hikâyenin bu aşamasında Geppetto da Pinokyo’yu ararken denize açılmış ve büyük bir deniz yaratığının içine düşmüştür. Collodi’nin anlatısında bu yaratık balina olarak anılır.
Pinokyo sonunda Geppetto’yu bulur. Baba ve oğul, deniz yaratığının içinden birlikte kurtulmaya çalışır.
Pinokyo’nun Gerçek Bir Çocuğa Dönüşmesi
Hikâyenin son bölümünde Pinokyo’nun hayatındaki temel değişim gerçekleşir. Geppetto ile birlikte yaşadığı zorlu süreç, onun davranışlarını dönüştürür.
Pinokyo çalışmaya, Geppetto’ya bakmaya ve sorumluluk almaya başlar. Mavi Saçlı Peri ile ilişkisi de bu noktada yeniden anlam kazanır.
Sonunda Pinokyo uyandığında tahta kukla hâlinden çıkmış, gerçek bir çocuk olmuştur. Yanında eski kukla bedenini görür ve geçmişteki hâline bakarak nasıl bir çocuk olduğunu hatırlar.
Treccani’nin Pinokyo maddesi de dönüşümü hikâyenin temel sonucuyla ilişkilendirir: Pinokyo, yaşadığı maceralar ve geçirdiği değişimlerin ardından insan bedenine sahip bir çocuğa dönüşür.
İlk Yayında Pinokyo’nun Ağaca Asılması
Pinokyo’nun hikâyesindeki en dikkat çekici ayrıntılardan biri, anlatının ilk hâlinin bugünkü sonundan çok daha erken bitmesidir.
1881’de yayımlanan ilk on beş bölümün sonunda Tilki ve Kedi tarafından takip edilen Pinokyo, Büyük Meşe Ağacı’na asılır. Bölüm, onun ölümle burun buruna kaldığı bir noktada sona erer.
Treccani’nin Carlo Lorenzini biyografisine göre bu ilk yayın 15. bölümde Pinokyo’nun asılması ve öldüğü izlenimiyle tamamlandı. Hikâye 1882’de 16. bölümden itibaren yeniden yayımlanmaya başladı ve 1883 yılının Ocak ayında 36. bölümle tamamlandı.
Bu nedenle Pinokyo’nun “gerçek hikâyesi” denildiğinde iki yayın aşamasını birlikte düşünmek gerekir: 1881’deki ilk Bir Kuklanın Hikâyesi ve 1882-1883 arasında tamamlanan Pinokyo’nun Maceraları.
Pinokyo’nun Zaman İçinde Değişen Unsurları
Pinokyo’nun bugünkü tanınmış görüntüsü, Collodi’nin 1881-1883 arasında tamamladığı metnin yanı sıra sonraki baskılar, resimler, tiyatro oyunları, çizgi filmler ve sinema uyarlamalarıyla şekillendi.
İlk Metindeki Sert ve Karanlık Ton
Collodi’nin anlatısında çocukların karşılaştığı tehlikeler oldukça ağırdır. Pinokyo’nun Cırcır Böceği’ni öldürmesi, haydutlar tarafından takip edilmesi, ağaca asılması, eşeğe dönüşmesi ve ölüm tehlikesiyle karşılaşması hikâyenin önemli parçalarıdır.
Bu olaylar Pinokyo’nun macera duygusunu güçlendirirken dönemin çocuk edebiyatında bulunan sert uyarı ve ceza anlayışını da yansıtır.
Mavi Saçlı Perinin Hikâyedeki Rolü
Mavi Saçlı Peri, hikâyenin ilerleyen bölümlerinde Pinokyo’nun değişim sürecinin merkezine yerleşir. Onunla karşılaşmalar Pinokyo’nun verdiği sözleri, yaptığı seçimleri ve sorumluluk duygusunu gündeme getirir.
Peri aynı zamanda hikâyenin fantastik dünyasını Geppetto’nun gündelik hayatıyla bir araya getiren temel karakterlerden biridir.
Pinokyo’nun Eğitim ve Çalışma Hayatı
Collodi’nin Pinokyo’sunda okul önemli bir yere sahiptir. Pinokyo’nun okula gitme isteğiyle macera tutkusu sürekli yan yana ilerler.
Hikâyenin sonuna doğru çalışma ve sorumluluk daha belirgin hâle gelir. Pinokyo’nun Geppetto’ya yardım etmek için çalışması, dönüşümünün önemli aşamalarından biridir. Böylece eğitim, emek, aile ve sorumluluk temaları fantastik maceranın içine yerleşir.
Disney Filmiyle Yaygınlaşan Pinokyo
1940 yılında Walt Disney Productions tarafından hazırlanan Pinocchio filmi, karakterin dünya çapında tanınmasında önemli bir dönüm noktası oldu. Treccani de 1940 tarihli Disney animasyonunu Pinokyo’nun başlıca sinema uyarlamalarından biri olarak kaydediyor.
Film, Collodi’nin hikâyesindeki temel karakterleri ve ana dönüşüm fikrini korurken kendi anlatım dünyasını oluşturdu. Jiminy Cricket, Blue Fairy ve çeşitli şarkılar Disney yapımının Pinokyo algısındaki yerini güçlendirdi.
Bugün birçok kişinin Pinokyo hakkındaki ilk bilgileri bu filmden gelir. Collodi’nin kitabındaki daha uzun ve sert maceralar ise daha az bilinir.
Pinokyo’nun Edebi ve Kültürel Kaynakları
Collodi’nin Pinokyo’su tek bir masal kalıbından oluşmaz. 19. yüzyıl İtalyan çocuk edebiyatı, eğitim anlayışı, mizah geleneği ve kukla gösterileriyle bağlantılı geniş bir kültürel ortamın içinde şekillenir.
Pinokyo’nun Gerçek Bir Çocuktan Esinlenmesi İddiası
Pinokyo’nun belirli bir çocuğun hayatından alındığını gösteren güvenilir bir biyografik kayıt bulunmuyor. Collodi’nin yaşamına ilişkin temel kaynaklarda Pinokyo’nun gerçek bir çocuğa dayandığını gösteren bir bilgi yer almıyor.
Karakterin oluşumunda Collodi’nin daha önce yazdığı çocuk kitapları, çocuk davranışlarına yönelik gözlemleri ve kendi mizah anlayışı daha somut biçimde izlenebiliyor. Treccani’nin Collodi biyografisi de Pinokyo’yu yazarın 1870’lerde başlayan çocuk edebiyatı çalışmalarının devamında ele alıyor.
İtalyan Kukla Tiyatrosunun Etkisi
Pinokyo’nun bir kukla olarak tasarlanması, İtalya’daki kukla ve halk gösterileri geleneğiyle birlikte düşünülebilir. Collodi’nin karakteri sahnede hareket eden bir kukla gibi davranır; konuşur, kaçar, kavga eder, dönüşür ve kendi iradesini ortaya koyar.
Bu kukla kimliği hikâyenin temel edebi araçlarından biridir. Pinokyo hem çocuk karakterinin davranışlarını taşır hem de tahta bir kuklanın fiziksel özelliklerini maceraların içine sokar.
Geppetto ve Pinokyo İlişkisi
Geppetto, Pinokyo’nun hikâyesindeki aile bağının merkezidir. Onu tahta bir parçadan meydana getirir, oğul olarak benimser ve bütün maceraları boyunca onun peşinden gider.
Pinokyo’nun yolculuğu bu nedenle yalnızca kendi dönüşümünü anlatmaz. Geppetto’nun oğluna kavuşma arzusu da hikâyenin başından sonuna kadar devam eder.
Denizde yeniden buluşmaları ve birlikte kurtulmaları, hikâyenin aile temasını tamamlayan temel olaylardan biridir. Treccani de Geppetto’yu Pinokyo’yu yaratan, onu oğlu gibi seven ve sonunda onunla yeniden bir araya gelen karakter olarak tanımlar.
Pinokyo’nun Gerçek Hikâyesinin Anlamı
Pinokyo’nun gerçek hikâyesi, 1881’de bir çocuk gazetesinde yayımlanmaya başlayan kısa bir kukla anlatısının zaman içinde genişleyerek 36 bölümlük bir romana dönüşmesidir.
Carlo Collodi, Pinokyo’yu konuşan bir tahta kukla olarak kurdu. Bu kukla okula gitmek, para kazanmak, eğlenmek, yalan söylemek, kandırılmak ve sorumluluk almak arasında gidip gelen bir hayat yaşadı. Hikâyenin sonunda Geppetto’ya karşı sorumluluk üstlenen ve hayatını değiştiren Pinokyo gerçek bir çocuğa dönüştü.
Eserin ilk hâlindeki ağaca asılma sahnesi, hikâyenin zaman içinde nasıl genişlediğini gösteren en önemli ayrıntılardan biridir. 1881’de başlayan anlatı 1882’de devam etti ve 1883’te kitap hâlini aldı. Aynı yıl yayımlanan Le avventure di Pinocchio. Storia di un burattino, Pinokyo’yu dünya edebiyatının en tanınmış çocuk karakterlerinden biri hâline getiren metin oldu.
Bugün bildiğimiz Pinokyo’nun temelini oluşturan şey uzun burnu ya da tek tek maceraları kadar, tahta bir kuklanın insan olma yolculuğudur. Collodi’nin asıl hikâyesinde bu yolculuk; merak, hata, tehlike, aile, emek ve sorumluluk üzerinden ilerler.