Üç Maymun Nedir? Görmedim, Duymadım, Söylemedim Felsefesinin Kökeni

Gözlerini kapatan biri, kulaklarını kapatan biri ve ağzını kapatan biri… Kimileri bu sembolü Üç Maymun olarak tanırken, kimileri ise “Görmedim, duymadım, söylemedim.” sözüyle hatırlar. Günümüzde çoğu zaman haksızlıklar karşısında sessiz kalmayı veya olan biteni görmezden gelmeyi ifade etmek için kullanılan bu sembolün tarihsel kökeni ise çok daha eskiye uzanır.

Her ne kadar Üç Maymun, Japon kültürünün en bilinen sembollerinden biri olarak kabul edilse de, araştırmacıların büyük bölümü bu sembolün düşünsel kökeninin daha eski Doğu Asya ahlak öğretilerine dayandığı görüşündedir. Bu yaklaşıma göre sembolün temelinde; kötülüğü görmemek, kötülüğü dinlememek ve kötülüğü söylememek anlayışı yer alır. Zaman içinde bu düşünce farklı toplumlarda farklı şekillerde yorumlanmış; günümüzde ise yalnızca maymun figürleriyle değil, insan ve farklı hayvan figürleriyle de temsil edilmeye başlanmıştır. Figürler değişse de sembolün vermek istediği temel mesaj büyük ölçüde aynı kalmıştır.

Peki Üç Maymun gerçekten neyi ifade eder? Bu düşünce ilk olarak nasıl ortaya çıktı? “Görmedim, duymadım, söylemedim” sözü başlangıçta ne anlama geliyordu ve bugün neden farklı yorumlanıyor? Gelin, bu sembolün tarih boyunca geçirdiği dönüşümü birlikte inceleyelim.

Felsefenin Kökeni

Üç Maymun denildiğinde akla ilk olarak Japon kültürü gelse de, araştırmacıların büyük bölümü bu sembolün düşünsel kökeninin Çin’de gelişen Konfüçyüsçü ahlak anlayışına uzandığı görüşünü benimsemektedir. Bu değerlendirme, Konfüçyüsçülük üzerine yapılan çalışmaların yanı sıra Japon kültür tarihiyle ilgili araştırmalarda da yaygın olarak dile getirilir.

Bu görüşün temel dayanaklarından biri, Konfüçyüs’ün öğrencileri tarafından derlendiği kabul edilen Analects (Lunyu) adlı klasik eserde yer alan şu öğretidir:

“Erdeme aykırı olana bakma, erdeme aykırı olanı dinleme, erdeme aykırı olanı söyleme, erdeme aykırı olanı yapma.”

Bu öğreti, insanın kendi davranışlarını denetlemesini ve ahlaki ilkelere uygun hareket etmesini öğütler. Buradaki amaç, kötülüğü görmezden gelmekten ziyade kişinin kendisini kötülükten uzak tutmasıdır. Dikkat edilirse öğretide yalnızca üç değil, dört ilke yer almaktadır.

Üç Maymun ile bu öğreti arasındaki ilişki, Japon kültürü ve Doğu Asya düşünce tarihi üzerine çalışan birçok araştırmacı tarafından da ele alınmıştır. Örneğin Japon kültür tarihçisi H. Byron Earhart, Kōshin inancı ile Üç Maymun sembolü arasındaki bağlantıya dikkat çekerken; din tarihçisi W. G. Aston da Japon halk inanışlarında benzer sembolik yorumların önemini vurgulamıştır. Bu ve benzeri çalışmalar, Üç Maymun figürünün yalnızca tek bir kaynaktan değil; Konfüçyüsçülük, Budizm ve Japon halk inanışlarının birleşiminden doğduğu yönündeki görüşü desteklemektedir.

Öğretinin Japonya’da Sembolleşmesi

Konfüçyüsçü ahlak anlayışı, Çin ile Japonya arasındaki kültürel etkileşim sayesinde yüzyıllar içinde Japonya’ya ulaştı. Özellikle MS 6. yüzyıldan itibaren Budizmin ve Çin kökenli düşünce sistemlerinin Japonya’da yaygınlaşması, bu öğretilerin yerel inançlarla kaynaşmasına zemin hazırladı.

Üç Maymun sembolünün nasıl ortaya çıktığı konusunda tek bir açıklama bulunmamaktadır. Atasözleri ve halk kültürü üzerine yaptığı çalışmalarıyla tanınan Wolfgang Mieder, bu sembolün tek bir geleneğin ürünü olarak değerlendirilemeyeceğini; Doğu Asya’da bağımsız olarak gelişen düşüncelerin ve Japon kültürünün zamanla birleşmesiyle bugünkü hâlini aldığını belirtir. Mieder, bu konudaki değerlendirmelerinde, daha önce Archer Taylor tarafından ortaya konulan görüşleri de geliştirerek Üç Maymun geleneğinin tarihsel gelişimini ayrıntılı biçimde ele almıştır.

Bu yorumların merkezinde ise Kōshin inancı yer alır. Japonya Büyükelçiliğinin kültürel yayınlarında da aktarıldığı üzere, kökeni Çin’deki Taoist inanışlara dayanan Kōshin inancı Japonya’ya ulaştıktan sonra Budist ve yerel Şinto gelenekleriyle kaynaşmış, Üç Maymun figürleri de zamanla bu inancın en bilinen sembollerinden biri hâline gelmiştir.

Kōshin inancına göre insanın bedeninde Sanshi (Üç Ceset) adı verilen ruhlar yaşar. Belirli gecelerde bu ruhların, kişinin iyi ve kötü davranışlarını göksel varlıklara bildirdiğine inanılırdı. Bu nedenle insanlar, Kōshin gecesi olarak bilinen özel gecelerde uyumamaya çalışır; dua ederek ve birlikte vakit geçirerek Sanshi’nin bedenden ayrılmasını engellemeye inanırlardı.

Üç Maymun figürünün, kötülüğü görmemek, kötülüğü işitmemek ve kötülüğü söylememek düşüncesini simgeleyecek şekilde kullanılmasının da bu inanç çevresinde yaygınlaştığı kabul edilmektedir. Bununla birlikte, sembolün tam olarak hangi tarihte ortaya çıktığı veya bugünkü biçimini hangi aşamada kazandığı konusunda araştırmacılar arasında tam bir görüş birliği bulunmamaktadır. Bu nedenle tarihçiler, Üç Maymun’u tek bir olayın veya tek bir düşünce sisteminin ürünü olarak görmek yerine, yüzyıllar boyunca şekillenen kültürel bir sentez olarak değerlendirmektedir.

Kōshin İnancı ve Üç Maymun Sembolünün Ortaya Çıkışı

Üç Maymun sembolünün ortaya çıkışına ilişkin en yaygın kabul gören açıklamalardan biri, Japonya’da yüzyıllar boyunca etkili olan Kōshin inancı ile ilişkilidir. Japon dinleri üzerine yaptığı çalışmalarıyla tanınan H. Byron Earhart, bu inancın Çin kökenli Taoist geleneklerden beslendiğini, ancak Japonya’ya ulaştıktan sonra Budizm, Şinto ve Konfüçyüsçülük gibi farklı düşünce sistemleriyle etkileşime girerek kendine özgü bir yapıya kavuştuğunu belirtmektedir.

Kōshin inancına göre insanın bedeninde Sanshi (Üç Ceset) adı verilen ruhlar yaşar. İnanışa göre bu ruhlar, belirli gecelerde kişinin bedeninden ayrılarak göksel varlıklara o kişinin yaptığı iyi ve kötü davranışları bildirirdi. Bu nedenle insanlar, Kōshin gecesi olarak bilinen zamanlarda uyumamaya çalışır; dua ederek, sohbet ederek ve birlikte vakit geçirerek Sanshi’nin bedenlerinden ayrılmasını engellemeye inanırlardı.

Üç Maymun figürlerinin bu inançla nasıl ilişkilendirildiği konusunda farklı yorumlar bulunsa da, atasözleri ve halk kültürü üzerine yaptığı çalışmalarıyla tanınan Wolfgang Mieder, sembolün zamanla Japon toplumunda ahlaki bir öğretiyi görsel olarak ifade eden evrensel bir simgeye dönüştüğünü belirtmektedir. Mieder’e göre Üç Maymun, tek bir dinin veya tek bir düşünce sisteminin ürünü olmaktan ziyade, Doğu Asya’da yüzyıllar boyunca gelişen farklı düşünce ve inanç geleneklerinin ortak mirasıdır.

Bugün dünyanın en tanınmış Üç Maymun tasviri ise Japonya’nın Nikkō Tōshō-gū Tapınağında bulunan ahşap kabartmadır. Japon kültürü üzerine hazırlanan resmî yayınlar ile UNESCO’nun Dünya Mirası alanına ilişkin açıklamalarında da belirtildiği üzere, bu kabartma 17. yüzyılın başlarında oluşturulmuş ve zamanla Üç Maymun sembolünün en bilinen temsili hâline gelmiştir. Kabartmanın Üç Maymun’un ilk örneği olup olmadığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, sembolün dünya çapında tanınmasında belirleyici bir rol oynadığı genel kabul görmektedir.

İlginç olan bir başka ayrıntı ise, meşhur Üç Maymun kabartmasının aslında tek başına tasarlanmamış olmasıdır. Nikkō Tōshō-gū Tapınağı‘ndaki eser, sekiz ayrı ahşap kabartmadan oluşan daha geniş bir anlatının yalnızca bir bölümüdür. Tapınağın resmî açıklamaları ile Japon sanat tarihi üzerine yapılan çalışmalara göre bu panolar, insanın doğumdan yetişkinliğe uzanan yaşam yolculuğunu ve ahlaki gelişimini sembolik bir dille anlatmaktadır. Üç Maymun figürlerinin yer aldığı sahne ise zamanla diğer panoların önüne geçmiş ve tüm dünyada bağımsız bir sembol olarak tanınmaya başlamıştır.

Mizaru, Kikazaru ve Iwazaru

Nikkō Tōshō-gū Tapınağı’ndaki ahşap kabartmada yer alan üç maymunun Japoncadaki adları Mizaru, Kikazaru ve Iwazarudur. Bu isimler sırasıyla “görmeyen”, “duymayan” ve “söylemeyen” anlamına gelir.

Japon dili üzerine yapılan çalışmalara göre bu adlandırma, fiillere eklenen eski olumsuzluk eki -zaru ile Japoncada “maymun” anlamına gelen saru (猿) kelimesi arasında yapılan bir kelime oyununa dayanır. Böylece üç maymun figürü, hem ahlaki bir öğretiyi hem de Japoncaya özgü dilsel bir anlatımı bir araya getirir.

Mizaru (見ざる)

Mizaru, gözlerini kapatan maymundur ve “kötülüğü görme” ilkesini temsil eder. Buradaki amaç, gerçekleri görmezden gelmek değil; insanın kendisini ahlaka aykırı davranışlardan ve kötü örneklerden uzak tutmasını öğütlemektir. Bu anlayış, Konfüçyüsçü öğretide yer alan “erdeme aykırı olana bakma” ilkesinin sembolik bir karşılığı olarak değerlendirilmektedir.

Kikazaru (聞かざる)

Kikazaru, kulaklarını kapatan maymundur ve “kötülüğü duyma” ilkesini simgeler. Bu öğreti, insanın dedikoduya, iftiraya, kötü sözlere ve ahlaki açıdan zararlı söylemlere kulak asmaması gerektiğini vurgular. Amaç, kişinin karakterini olumsuz etkileyebilecek sözlerden uzak durarak erdemli bir yaşam sürmesidir.

Iwazaru (言わざる)

Iwazaru ise ağzını kapatan maymundur ve “kötülüğü söyleme” ilkesini temsil eder. Yalan söylememek, iftira atmamak, hakaret etmemek ve başkalarına zarar verecek sözlerden kaçınmak bu anlayışın temelini oluşturur. Konfüçyüsçü ahlakta olduğu gibi burada da kişinin önce kendi sözlerinden sorumlu olduğu düşüncesi ön plana çıkar.

Üç figür birlikte değerlendirildiğinde ise ortak bir ahlak anlayışını ifade eder. Görülen, duyulan ve söylenen her şeyin insanın karakterini şekillendirdiği düşüncesinden hareketle; bireyin hem davranışlarını hem de sözlerini bilinçli şekilde kontrol etmesi öğütlenir. Bu yönüyle Üç Maymun, yalnızca Japon kültürünün tanınmış sembollerinden biri değil, yüzyıllar boyunca Doğu Asya düşüncesinde gelişen ahlaki öğretilerin görsel bir özeti olarak kabul edilmektedir.

Sonuç

Üç Maymun sembolü, ilk bakışta yalnızca gözlerini, kulaklarını ve ağzını kapatan üç figürden ibaret gibi görünse de, arkasında yüzyıllar boyunca şekillenen zengin bir düşünce geleneği bulunur. Düşünsel temelleri Konfüçyüsçü ahlak anlayışına kadar uzanan bu sembol, Japonya’da Kōshin inancı ve yerel kültürel unsurlarla birleşerek bugün bildiğimiz hâlini almıştır.

Günümüzde dünyanın birçok yerinde kullanılan Üç Maymun figürleri, Mizaru, Kikazaru ve Iwazaru aracılığıyla insanı kötülükten uzak durmaya, sözlerine ve davranışlarına özen göstermeye çağıran evrensel bir ahlaki öğretiyi simgelemeye devam etmektedir.