Nöbetçi Eczaneler
İngilizcede pox, tarih boyunca ciltte döküntü ve kabarcıklara yol açan hastalıkları tanımlamak için kullanılan bir kelimeydi. Kelimenin eski biçimleri, ciltte oluşan küçük yaralar ve kabarcıklarla ilişkilendiriliyordu. Zaman içinde farklı hastalıkların adlarında yer aldı. Smallpox çiçek hastalığının, chickenpox ise suçiçeğinin İngilizce adı haline geldi. Tarihsel İngilizcede great pox ifadesi de kullanıldı ve bu ad sifiliz için tercih edildi.
Türkçede iki hastalığın karıştırılmasının temelinde ise “çiçek” kelimesi bulunuyor. Çiçek hastalığı ve suçiçeği ciltte kabarcıklı döküntülere yol açıyor. Hastalıkların nedenleri, seyirleri, oluşturdukları riskler ve günümüzdeki durumları birbirinden farklı.
Pox Kelimesinin Tarihsel Hikâyesi
Pox kelimesi, İngilizcede uzun süre çeşitli döküntülü hastalıklar için kullanılan genel bir ifadeydi. Hastalıkların nedenleri ve birbirlerinden nasıl ayrıldıkları modern tıptaki kadar iyi bilinmediği için ciltte benzer belirtiler oluşturan hastalıklar arasında isimlendirme açısından yakınlık bulunuyordu.
15. yüzyılın sonlarında Avrupa’da sifiliz yayılmaya başladığında bu isimlendirme daha da ilginç bir hal aldı. Sifiliz için great pox, çiçek hastalığı için ise smallpox adı kullanılmaya başlandı. Bu iki isim, aynı hastalığın farklı biçimlerini değil, iki ayrı hastalığı ifade ediyordu.
Great Pox ve Smallpox
Sifiliz için kullanılan great pox ifadesi, hastalığın tarih boyunca sahip olduğu birçok addan biriydi. Fransızcada la grosse vérole, yani “büyük çiçek”, sifiliz için kullanılan ifadeler arasındaydı. Çiçek hastalığı ise la petite vérole, yani “küçük çiçek” olarak adlandırılıyordu.
Tarihçi ve tıp araştırmacılarının aktardığı bu adlandırma, İngilizcedeki great pox ve smallpox ayrımının arkasındaki tarihsel bağlamı açıklıyor. Böylece smallpox kelimesindeki “small” ifadesinin, çiçek hastalığının başka bir “pox” türünden daha küçük bir hastalık olduğu şeklinde okunması yerine, dönemin hastalık adlandırma geleneği içinde değerlendirilmesi gerekiyor.
Smallpox adı zaman içinde İngilizcede çiçek hastalığının standart adı haline geldi.
Chickenpox Adının Ortaya Çıkışı
Suçiçeğinin İngilizce adı olan chickenpox ise daha sonra ayrı bir isim olarak öne çıktı. 18. yüzyıla kadar suçiçeği ile çiçek hastalığı arasındaki ayrım tıp dünyasında bugünkü kadar net değildi.
İngiliz doktor William Heberden, 1767 yılında suçiçeğini ayrıntılı biçimde tanımladı ve hastalığın çiçek hastalığından ayrılmasını sağladı. Heberden’ın çalışması, chickenpox olarak bilinen hastalığın tıbbi açıdan ayrı bir hastalık olarak tanımlanmasında önemli bir dönüm noktası oldu.
Chickenpox adındaki “chicken” kelimesinin kökeni ise kesinlik kazanmış değil. Hastalığın smallpox’a göre daha hafif seyretmesiyle bağlantılı bir açıklama bulunuyor. Döküntülerin tavuk gagasıyla oluşan izlere benzetilmesi de başka bir tarihsel açıklama olarak aktarılıyor. Bir başka teori kelimeyi nohut anlamındaki chickpea ile ilişkilendiriyor.
Bu açıklamalar arasında kesin olarak kabul edilen tek bir köken bulunmuyor.
Çiçek Hastalığı Nedir?
Çiçek hastalığı, Variola virüsünün neden olduğu ağır ve bulaşıcı bir hastalıktı. İnsanlık tarihinin en büyük salgınlarından bazılarına yol açtı.
Hastalık genellikle yüksek ateş, baş ağrısı, sırt ağrısı ve yoğun halsizlikle başlıyordu. Birkaç gün sonra ciltte döküntüler ortaya çıkıyor, döküntüler zaman içinde içi sıvı dolu kabarcıklara dönüşüyordu.
Kabarcıklar daha sonra irin içeren yaralara dönüşüyor ve kabuk bağlayarak iyileşiyordu. Bu süreç tamamlandığında ciltte kalıcı izler oluşabiliyordu.
Çiçek Hastalığının Belirtileri
Çiçek hastalığının erken döneminde ateş ve yoğun halsizlik ön plana çıkıyordu. Bu belirtilerden birkaç gün sonra ağız içinde ve yüzde döküntüler görülmeye başlayabiliyordu.
Daha sonra döküntüler kollara, bacaklara ve vücudun diğer bölgelerine yayılıyordu. Özellikle yüz ve ellerde yoğunlaşan döküntüler hastalığın karakteristik görünümünü oluşturuyordu.
Çiçek hastalığının önemli özelliklerinden biri, aynı bölgedeki döküntülerin genellikle aynı gelişim aşamasında bulunmasıydı. Bu durum, hastalığın suçiçeğinden ayırt edilmesine yardımcı oluyordu.
Çiçek Hastalığının Ölümcül Etkisi
Çiçek hastalığının ağır biçimlerinde ölüm oranı yüksekti. CDC’nin verilerine göre hastalığa yakalanan yaklaşık %30 oranındaki kişi hayatını kaybediyordu.
Hayatta kalanlarda özellikle yüzde kalıcı izler oluşabiliyordu. Bazı hastalarda görme kaybı ve başka ciddi komplikasyonlar da gelişebiliyordu.
Çiçek hastalığının etkisi kişisel sağlık sorunlarıyla sınırlı kalmıyordu. Salgınlar toplumların nüfus yapısını değiştirebiliyor, ekonomik hayatı etkileyebiliyor ve sağlık sistemleri üzerinde büyük baskı oluşturabiliyordu.
Suçiçeği Nedir?
Suçiçeği, varicella-zoster virüsünün neden olduğu bulaşıcı bir hastalıktır. Çocukluk döneminde daha sık görülür ve çoğu sağlıklı çocukta hafif seyrederek iyileşir.
Hastalığın en belirgin özelliği kaşıntılı cilt döküntüleridir. Ateş, halsizlik, iştahsızlık ve baş ağrısı da görülebilir.
Suçiçeği, çiçek hastalığına kıyasla genellikle daha hafif seyretse de bazı kişilerde ciddi komplikasyonlara yol açabilir. CDC; bebeklerde, yetişkinlerde, gebelerde ve bağışıklık sistemi zayıflamış kişilerde ağır hastalık riskinin daha yüksek olduğunu belirtiyor.
Suçiçeğinin Döküntüleri
Suçiçeğinde döküntüler küçük kırmızı noktalarla başlayabilir. Bunlar kısa süre içinde kabarır, içi sıvı dolu kabarcıklara dönüşür ve daha sonra kabuk bağlar.
Döküntüler vücudun farklı bölgelerinde farklı zamanlarda ortaya çıktığı için aynı anda farklı aşamalardaki döküntüler görülebilir. Bir bölgede yeni kırmızı noktalar bulunurken başka bir bölgede sıvı dolu kabarcıklar ve kabuklanmış yaralar bulunabilir.
Bu özellik, suçiçeğini çiçek hastalığından ayırmada önemli ipuçlarından biridir.
Suçiçeğinin Bulaşması
Suçiçeği oldukça bulaşıcıdır. Virüs, hasta kişinin solunum yoluyla çevreye yaydığı parçacıklarla ve döküntülerle temas yoluyla bulaşabilir.
CDC’ye göre hastalık döküntüler ortaya çıkmadan yaklaşık 1-2 gün önce bulaştırılmaya başlanabilir. Bütün döküntüler kabuklanana kadar bulaştırıcılık devam eder.
Bu nedenle suçiçeği, özellikle çocukların bir arada bulunduğu okul ve kreş gibi ortamlarda kolayca yayılabilir.
Çiçek Hastalığı ile Suçiçeğinin Belirtilerindeki Farklar
İki hastalığın döküntüleri birbirine benzeyebilir. Hastalığın başlangıcı ve döküntülerin gelişim biçimi incelendiğinde aralarındaki farklar daha belirgin hale gelir.
Çiçek hastalığında döküntülerden önce yüksek ateş ve belirgin halsizlik görülür. Suçiçeğinde ise kaşıntılı döküntüler hastalığın en belirgin özelliğini oluşturur.
Çiçek hastalığında aynı bölgedeki döküntüler genellikle aynı gelişim aşamasındadır. Suçiçeğinde farklı aşamalardaki döküntüler aynı anda görülebilir.
Döküntülerin vücuttaki dağılımı da farklıdır. Çiçek hastalığında özellikle yüz ve ekstremitelerde yoğun döküntüler görülürken suçiçeğinde gövde daha belirgin bir başlangıç bölgesi olabilir.
Bu ayrıntılar geçmişte doktorların iki hastalığı birbirinden ayırmasına yardımcı oluyordu. Modern tıp ise tanı koyarken hastanın öyküsünü, belirtilerini ve gerektiğinde laboratuvar testlerini birlikte değerlendiriyor.
Çiçek Hastalığı Nasıl Ortadan Kaldırıldı?
Çiçek hastalığının ortadan kaldırılması, insanlık tarihindeki en büyük halk sağlığı başarılarından biri olarak kabul ediliyor.
Bu sürecin temelleri 18. yüzyılda atıldı. İngiliz doktor Edward Jenner, 1796 yılında sığır çiçeğiyle ilgili gözlemlerinden yararlanarak çiçek hastalığına karşı koruma sağlayan yöntemi geliştirdi.
Jenner’ın çalışmasından önce de çiçek hastalığına karşı bağışıklık oluşturmaya yönelik yöntemler kullanılıyordu. Variolasyon olarak bilinen bu uygulamada çiçek hastalığı geçirmiş kişilerin yaralarından alınan materyal kullanılıyordu. Yöntem belirli ölçüde koruma sağlasa da kişinin gerçek çiçek hastalığına yakalanmasına ve hastalığı başkalarına bulaştırmasına yol açabiliyordu.
Jenner’ın geliştirdiği yöntem ise sığır çiçeği ile çiçek hastalığı arasındaki bağışıklık ilişkisini kullanıyordu. Sonraki yıllarda aşılama yöntemleri geliştirildi ve dünya çapında yaygınlaştırıldı.
Küresel Çiçek Hastalığı Mücadelesi
Dünya Sağlık Örgütü 1959 yılında küresel çiçek hastalığını ortadan kaldırma programını başlattı. Programın ilk yıllarında ilerleme sınırlı kaldı. 1967’de başlatılan yoğunlaştırılmış eradikasyon programıyla aşılama, hastaların hızlı biçimde tespit edilmesi ve vakaların çevresindeki kişilerin korunması daha sistematik hale getirildi.
Çiçek hastalığının eradikasyonunda yalnızca toplu aşılama yapılmadı. Sağlık ekipleri hastalık vakalarını takip etti, hastalarla temas eden kişileri belirledi ve salgınların bulunduğu bölgelerde hızlı müdahale uyguladı.
Son doğal çiçek hastalığı vakası 1977 yılında Somali’de görüldü. Dünya Sağlık Örgütü 1980 yılında çiçek hastalığının dünya genelinde eradike edildiğini ilan etti.
Çiçek hastalığı böylece insanların doğal yaşam döngüsünden tamamen çıkarılan ilk insan hastalığı oldu.
Suçiçeği Aşısı ve Günümüzdeki Durumu
Suçiçeği için de etkili bir aşı bulunuyor. Aşılama, hastalığa yakalanma riskini ve hastalık ortaya çıktığında ağır seyretme ihtimalini azaltıyor.
Suçiçeği aşısı ilk olarak 1970’lerde Japonya’da geliştirildi. Daha sonra farklı ülkelerde kullanılmaya başlandı. Günümüzde aşılama programları ülkeden ülkeye değişiklik gösteriyor.
CDC, çocuklar için iki doz suçiçeği aşısını öneriyor. Aşılanan kişilerde hastalık ortaya çıksa bile genellikle daha hafif seyrediyor.
Suçiçeğinin günümüzde görülmeye devam etmesinin temel nedeni, virüsün insanlar arasında dolaşımını sürdürmesi. Çiçek hastalığında ise dünya çapında yürütülen eradikasyon programı doğal dolaşımı tamamen sona erdirdi.
Suçiçeği ile Zona Arasındaki Bağlantı
Suçiçeği geçtikten sonra varicella-zoster virüsü vücuttan tamamen uzaklaşmıyor. Virüs sinir dokusunda pasif halde kalabiliyor.
Yıllar sonra bağışıklık sisteminin zayıflaması veya yaşın ilerlemesi gibi durumlarla birlikte virüs yeniden etkinleşebiliyor. Bu durumda ortaya çıkan hastalığa zona adı veriliyor.
Zona, suçiçeğinin yeniden ortaya çıkması şeklinde düşünülmemeli. Aynı virüsün yıllar sonra farklı bir hastalık tablosuna yol açması söz konusu.
Bu bağlantı, suçiçeğinin çocukluk döneminde geçirilip tamamen unutulabilecek basit bir hastalık olarak değerlendirilmemesi gerektiğini de gösteriyor. Hastalık çoğu sağlıklı çocukta hafif seyretse de virüs vücutta uzun süre kalabiliyor.
Çiçek Hastalığı ve Suçiçeği Arasındaki Temel Ayrım
Çiçek hastalığı ile suçiçeği, isimleri ve bazı belirtileri nedeniyle birbirine yakın görünür. Hastalıkların tarihine ve tıbbi özelliklerine bakıldığında aralarındaki ayrım oldukça nettir.
Çiçek hastalığının etkeni Variola, suçiçeğinin etkeni ise varicella-zoster virüsüdür. Çiçek hastalığı ağır seyreden ve yüksek ölüm oranına sahip bir hastalıktı. Suçiçeği ise çoğu sağlıklı çocukta daha hafif seyrediyor.
Döküntülerin gelişimi de iki hastalığı ayıran önemli özelliklerden biridir. Çiçek hastalığında aynı bölgedeki döküntüler benzer aşamalarda ilerlerken suçiçeğinde farklı aşamalardaki döküntüler aynı anda görülebilir.
En büyük fark ise günümüzde ortaya çıkıyor. Çiçek hastalığı dünya genelinde eradike edildi. Suçiçeği ise aşıyla önlenebilen ve hâlâ görülen bir hastalık olarak varlığını sürdürüyor.
Türkçedeki çiçek hastalığı ve suçiçeği adları arasındaki benzerlik, iki hastalığın ortak bir kökene sahip olduğu anlamına gelmiyor. İngilizcedeki smallpox ve chickenpox adlarında bulunan pox kelimesinin tarihsel hikâyesi ise bu isimlerin neden birbirine benzediğini açıklıyor.