Nöbetçi Eczaneler
Bazı şarkılar yalnızca duyulur ve geride kalır. Bazıları ise dinleyiciyi durmaya, anlamaya ve üzerine düşünmeye davet eder. Tom Waits’in 2011 yılında yayımlanan Bad as Me albümündeki Hell Broke Luce tam da böyle bir eserdir. İlk anda sert davulları, boğuk vokali ve neredeyse askerî bir yürüyüşü andıran ritmiyle insanı sarsar. Ancak şarkının gerçek ağırlığı, yalnızca sesinde değil; anlattığı hikâyede saklıdır.
Tom Waits kariyeri boyunca blues, caz, rock ve deneysel müziği kendine özgü vokaliyle birleştiren, geleneksel şarkı yazarlığı kalıplarının dışında duran sanatçılardan biri oldu. Onun eserlerinde çoğu zaman toplumun kenarında kalan insanlar, kaybedenler, yalnız karakterler ve hayatın sert tarafıyla karşılaşan kişiler yer aldı.
Hell Broke Luce ise bu anlatım dünyasında savaş deneyimi yaşayan bir insanın hikâyesine odaklanır. Şarkı, savaşa giden, savaşın içinde kalan ve eve döndüğünde değişmiş bir insan olarak hayatına devam etmeye çalışan bir askerin yolculuğunu anlatır.
Söz ve müziği Tom Waits ile eşi Kathleen Brennan’a ait olan eser, savaş meydanındaki kahramanlıkları anlatmak yerine savaşın insan üzerindeki etkisini ele alır. Kurşunların, patlamaların ve üniformaların ardında kalan insanı merkeze alır.
Hell Broke Luce ve Bad as Me Albümündeki Yeri
Hell Broke Luce, Tom Waits’in 2011 yılında yayımlanan 17. stüdyo albümü Bad as Me içerisinde yer alır. Albüm genel olarak blues, caz, rock ve deneysel seslerin birleştiği, sanatçının sert ve özgün müzikal yaklaşımını yansıtan çalışmalardan biridir.
Şarkı, albümün en saldırgan ve fiziksel olarak en güçlü parçalarından biri olarak öne çıkar. Sert davullar, keskin gitar sesleri ve Waits’in çatallı vokali, dinleyicide bir savaş alanının karmaşasını çağrıştırır.
Ancak bu ritim bir zafer yürüyüşü değildir.
Daha çok savaş mekanizmasının kendisini taklit eder. Askerî disiplinin, patlamaların ve sürekli hareket hâlinin müzikal karşılığı gibidir.
Şarkının en dikkat çekici yönlerinden biri de bu noktadadır: Tom Waits savaşı yalnızca sözlerle anlatmaz; müziğin kendisini de savaş atmosferinin bir parçasına dönüştürür.
Luce: Bir İsim mi, Bir Kelime Oyunu mu?
Şarkının adında ve nakaratında geçen “Luce” kelimesi uzun yıllardır merak edilen ayrıntılardan biridir. İnternette, Luce isimli bir askerin mektubundan veya şiirinden esinlenildiğine dair çeşitli iddialar bulunur. Ancak Tom Waits ya da Kathleen Brennan tarafından doğrulanmış güvenilir bir açıklama yoktur.
Daha güçlü görünen yorum ise şarkı adının İngilizcedeki “Hell broke loose” (“cehennem koptu”) ifadesinin bilinçli biçimde değiştirilmiş hâli olduğudur.
Waits, tek bir harfi değiştirerek tanıdık bir ifadeyi yabancılaştırır. Böylece dinleyicinin alışılmış anlamı bırakıp kelimenin arkasındaki hikâyeyi düşünmesini sağlar.
“Luce” kelimesinin İtalyancada “ışık” anlamına gelmesi de ilginç bir çağrışım oluşturur. Bu kullanımın bilinçli olarak seçildiğine dair bir bilgi bulunmaz, ancak “cehennem” ve “ışık” kelimelerinin yan yana gelmesi şarkının karanlık atmosferi içinde dikkat çekici bir karşıtlık yaratır.
Belki de Luce tek bir asker değildir. Belki de savaşa giden, savaşan ve geri dönen insanların ortak bir sembolüdür.
Hell Broke Luce ve Modern Savaşların Gölgesi
Hell Broke Luce belirli bir savaşı doğrudan anlatmaz. Ancak şarkının yayımlandığı 2011 yılı, Irak ve Afganistan savaşlarının etkilerinin hâlâ güçlü biçimde hissedildiği bir dönemdi.
Bu dönemde savaşın yalnızca cephede yaşanan bir olay olmadığı; eve dönen askerlerin fiziksel yaraları, psikolojik yükleri ve değişen hayatlarıyla birlikte devam eden bir süreç olduğu daha fazla tartışılıyordu.
Tom Waits’in şarkısı da bu genel atmosfer içinde anlam kazanır. Şarkının asıl sorusu şudur: “Bir insan savaş deneyiminden sonra hayatına nasıl devam eder?”
Şarkı bu soruya doğrudan cevap vermez. Bunun yerine bir askerin yolculuğunu gösterir: Bir zamanlar sahip olduğu evden ayrılışını, savaşın içinde yaşadıklarını ve dönüşünde artık eski insan olmadığını…
İyi Bir Evden Ayrılmak
Şarkının ilk cümlesi bütün hikâyenin temelini oluşturur: “I had a good home but I left.” yani “Güzel bir evim vardı, ama ayrıldım.”
Bu cümle basit görünür ancak şarkının bütün trajedisini içinde taşır. Çünkü anlatıcı savaşa başlamadan önce kaybedecek bir şeye sahiptir. Bir evi vardır. Bir geçmişi vardır. Bir hayatı vardır.
Buradaki “home” yalnızca fiziksel bir mekân değildir. Güven duygusunu, ait olma hissini ve savaş başlamadan önceki kimliği temsil eder.
Bu yüzden ilerleyen bölümlerde “eve dönme” arzusu yalnızca bir binaya dönüş değildir. Asıl özlenen şey, geçmişteki sıradan hayatın kendisidir.
Savaşın İçindeki İnsan
Şarkının ilerleyen bölümlerinde Tom Waits, savaş deneyimini cephedeki insanların gözünden aktarır. Anlatıcının ve diğer askerlerin geçmişleri, kayıpları ve yaşadıkları üzerinden savaşın insan tarafını ortaya çıkarır.
- Şarkının en güçlü bölümlerinden biri şu soru-cevap kısmıdır:
“What did you do before the war?”
(“Savaştan önce ne yapıyordun?”)
Verilen cevap ise oldukça sıradandır:
“I was a chef.”
(“Aşçıydım.”)
Bu birkaç kelime, savaşın içine giren insanların geçmişlerini hatırlatır. Savaştan önce onların da işleri, aileleri, alışkanlıkları ve kendilerine ait hayatları vardır.
Jeff bir aşçıdır. Kelly ve Sergio ise savaşın içinde karşılaştığımız diğer asker isimleridir. Tom Waits, bu karakterler üzerinden savaşın arkasındaki bireysel hikâyeleri görünür hâle getirir.
Bu bölümün etkisi, büyük bir savaş anlatısının küçük insan hikâyelerine dönüştürülmesinden gelir. Bir askerî birlik içindeki her kişi, geçmişi ve kayıpları olan ayrı bir insandır.
- Şarkı aynı zamanda savaş kararlarını alanlarla savaşı yaşayanlar arasındaki mesafeye de dikkat çeker:
“How is it that the only ones responsible for making this mess
Got their sorry asses stapled to a goddamn desk”
(“Bu karmaşadan sorumlu olanların kıçları neden hâlâ bir masaya yapışmış durumda?”)
Burada eleştirilen nokta, savaşın sonuçlarını yaşayan insanlarla karar mekanizmaları arasındaki uzaklıktır.
- Şarkı boyunca tekrar edilen:
“Left, right, left”
(“Sol, sağ, sol”)
ifadesi askerî yürüyüş ritmini taşırken aynı zamanda bu düzenin içinde hareket eden insanların ortak bir ritme bağlanmasını hissettirir.
Karakterin Sırtında Taşıdığı Ev ve Kaybolan Yer
Şarkının klibindeki en güçlü sembollerden biri, askerin sırtında bir ev taşımasıdır.
Bu görüntü, Hell Broke Luce’un temel fikrini görsel bir anlatıma dönüştürür. Asker yalnızca fiziksel bir yük taşımamaktadır; geçmişini, anılarını ve geride bıraktığı hayatı da yanında götürmektedir.
Klibin sonunda asker eski mahallesine döner ve taşıdığı evi yerleştirmek ister. Bir an için evin sığabileceği bir boşluk görünür. Ancak kısa süre sonra çevredeki evler hareket ederek bu alanı kapatır ve karakterin kendisine ait bir yer bulmasını engeller.
Bu sahne, eve dönüş fikrinin her zaman eski hayata geri dönmek anlamına gelmediğini gösterir.
Asker savaş alanından dönmüştür; ancak döndüğü yerde bıraktığı düzenle karşılaşmaz. Kaybettiği şey yalnızca geçmişte yaşadığı fiziksel mekân değildir. Aynı zamanda o hayata ait olma duygusudur.
Tom Waits, savaşın etkisini büyük açıklamalarla değil; bir ev, birkaç kelime ve cevapsız kalan bir soruyla anlatır:
“What is next?”
(“Sırada ne var?”)
Bu soru, yalnızca geleceği merak eden bir askerin cümlesi değildir. Hayatının eski hâline dönemeyeceğini fark eden bir insanın karşılaştığı boşluğu ifade eder.
“Hell Broke Luce”: Başlık ve Final Üzerine Bir Yazar Yorumu
Şarkının başlığı ile final bölümünde kullanılan “broke” kelimesi arasında dikkat çekici bir anlam ilişkisi kurulabilir.
“Hell Broke Luce” ifadesini bir asker ismi üzerinden okuduğumuzda, başlık ve nakarat hikâyenin sonucunu özetleyen bir cümleye dönüşür:
“Hell Broke Luce”
(“Cehennem Luce’u kırdı.”)
Buradaki “cehennem”, savaşın ve yaşananların insan üzerinde bıraktığı yıkımın karşılığı olarak düşünülebilir.
Şarkının geri kalanında ise bu kırılmaya götüren süreç, Luce’un kendi hikâyesi üzerinden anlatılır.
Anlatıcı daha ilk satırda geçmişindeki hayatı hatırlatır. Ardından savaş süreci, kayıplar ve yaşananlar gelir. Başlangıçta bir eve ve geçmişe sahip olan insan, şarkının sonunda bambaşka bir noktaya ulaşır:
“Now I’m home…”
(“Şimdi evdeyim…”)
“And I’m blind…”
(“Ve körüm…”)
“And I’m broke…”
(“Ve kırılmış durumdayım / tükenmiş durumdayım…”)
Buradaki “broke” kelimesi, fiziksel veya psikolojik anlamda kırılmış, tükenmiş ve eski hâlini kaybetmiş olma durumunu da ifade edebilir.
Bu anlam üzerinden bakıldığında başlık ile final arasında güçlü bir paralellik oluşur:
Hell Broke Luce.
(Cehennem Luce’u kırdı.)
I’m broke.
(Ben kırıldım.)
Başlıkta özetlenen kırılma, finalde anlatıcının kendi ağzından ortaya çıkar. Savaşın ve yaşananların yarattığı yıkım, sonunda insanın kendisini tanımladığı noktaya dönüşür.
Bu nedenle “Hell Broke Luce”, sadece yaşanan olayları anlatan bir ifade değil; bir insanın savaşın içinden geçerek nasıl değiştiğini özetleyen bir cümle gibi de okunabilir.
