Nöbetçi Eczaneler
Bir dönem ozon deliği, dünyanın en büyük çevre sorunlarından biri olarak gündemdeydi. 1980’lerin sonlarından 1990’lara uzanan dönemde gazetelerde ve televizyonlarda ozon tabakasının incelmesi, Güneş’ten gelen morötesi ışınların artması ve bunun insan sağlığı ile doğal yaşam üzerindeki sonuçları sık sık ele alınıyordu.
Sonra haberler azaldı. Ozon deliği, bir süre önce gündemin merkezinde olan pek çok çevre meselesi gibi kamuoyunun günlük hafızasından uzaklaştı. Bugün bazı insanlar bu durumun geçmişteki uyarıların abartıldığı anlamına geldiğini düşünebiliyor.
Aslında yaşanan süreç bunun tersini gösteriyor. Ozon deliği bir medya gündemi olmaktan çıktı çünkü soruna yol açan kimyasallar büyük ölçüde kullanım dışı bırakıldı ve atmosferdeki klor ile brom miktarı azalmaya başladı. Bu dönüşümün merkezinde 1987’de imzalanan Montreal Protokolü bulunuyor.
Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) 2022 bilimsel değerlendirmesine göre, Montreal Protokolü kapsamında kontrol edilen ozon inceltici maddelerin yaklaşık yüzde 99’u aşamalı olarak devreden çıkarıldı. Ozon tabakasının toparlanması onlarca yıl süren bir süreç olsa da bilimsel ölçümler iyileşme yönünde ilerlediğini gösteriyor.
Ozon Deliğinin Ortaya Çıkışı
Ozon deliğinin nasıl ortaya çıktığını anlamak için önce atmosferdeki ozonun görevine ve 20. yüzyılda yaygınlaşan bazı sanayi kimyasallarına bakmak gerekiyor.
Ozon Tabakasının Görevi
Ozon, üç oksijen atomundan oluşan bir moleküldür. Atmosferin farklı bölgelerinde bulunur fakat Dünya’yı Güneş’in zararlı morötesi ışınımından koruyan temel ozon yoğunluğu stratosferde yer alır.
Stratosferdeki ozon, özellikle UV-B ışınımının önemli bölümünü soğurur. Bu ışınımın yeryüzüne ulaşması cilt kanseri ve katarakt riskini artırabilir; bitkiler ve sucul ekosistemler üzerinde de çeşitli etkiler oluşturabilir.
“Ozon deliği” ifadesi bu nedenle biraz yanıltıcıdır. Atmosferde fiziksel bir boşluk oluşmaz. Belirli bir bölgede ozon yoğunluğunun çok düşük seviyelere inmesi söz konusudur. En belirgin ve düzenli ozon kaybı Antarktika üzerinde görülür.
CFC Gazlarının Ozon Tabakasına Etkisi
Sorunun temelinde kloroflorokarbonlar, yani CFC’ler bulunuyordu. Bu gazlar 20. yüzyılda buzdolapları, klimalar, aerosol ürünleri, köpük üretimi ve çeşitli sanayi uygulamalarında yaygın biçimde kullanıldı.
CFC’lerin önemli özelliklerinden biri atmosferin alt katmanlarında kolayca parçalanmamalarıydı. Bu nedenle uzun süre atmosferde kalıp stratosfere ulaşabiliyorlardı. Burada daha güçlü morötesi ışınımla parçalanan moleküller klor açığa çıkarıyordu.
Stratosferde serbest kalan klor, ozon moleküllerini parçalayan kimyasal tepkimelere katılıyordu. Brom içeren bazı maddeler de benzer şekilde ozon kaybını hızlandırıyordu. Dünya Meteoroloji Örgütü ve UNEP tarafından hazırlanan 2022 değerlendirmesi, insan kaynaklı ozon kaybının temelinde stratosferdeki reaktif klor ve bromun bulunduğunu belirtiyor.
CFC-12 gibi bazı maddelerin atmosferik ömrü 100 yıldan uzun olabildiği için geçmişte atmosfere bırakılan gazların etkisi de uzun sürdü.
Antarktika’daki Ozon Deliğinin Keşfi
Antarktika’daki ozon kaybına ilişkin ilk önemli ölçümler 1980’lerin başında yapıldı. British Antarctic Survey araştırmacıları Halley Bay araştırma istasyonunda elde edilen verilerde, özellikle Antarktika ilkbaharında ozon miktarının önceki yıllara göre ciddi biçimde düştüğünü fark etti.
Joe Farman, Brian Gardiner ve Jonathan Shanklin tarafından hazırlanan çalışma 1985’te Nature dergisinde yayımlandı. NOAA’nın ozon araştırmalarına ilişkin değerlendirmesine göre bu çalışma, Antarktika’daki olağanüstü ozon kaybının bilim dünyasında geniş biçimde tanınmasını sağladı.
Ardından uydu ölçümleri incelendi ve olayın araştırma istasyonunun çevresiyle sınırlı olmadığı görüldü. Antarktika’nın geniş bir bölgesindeki ozon kaybı böylece küresel bir çevre sorunu olarak ortaya çıktı.
Ozon Deliğinin Küresel Bir Çevre Sorununa Dönüşmesi
Bilimsel bulguların ardından mesele atmosfer kimyasından çıkıp sağlık, çevre politikası ve sanayi açısından küresel bir tartışmaya dönüştü. Tehlikenin kaynağı da giderek daha iyi anlaşılıyordu: Atmosfere salınan belirli insan yapımı kimyasallar sınırlandırılabilirse ozon kaybının gelecekte büyümesi engellenebilirdi.
Sağlık ve Ekosistem Üzerindeki Riskler
Ozon tabakasındaki ciddi incelme, yeryüzüne ulaşan UV-B ışınımının artmasına yol açabilir. Dünya Sağlık Örgütü ve NASA’nın değerlendirmelerinde bu artışın cilt kanseri ve katarakt gibi sağlık sorunlarıyla ilişkili olduğu belirtiliyor.
Bitkiler de yüksek UV ışınımından etkilenebilir. Okyanusların yüzeyine yakın bölgelerde yaşayan fitoplanktonlar da önemlidir; bu canlılar deniz besin zincirlerinin temel unsurları arasında yer alır.
Dolayısıyla ozon kaybı tek bir canlı türünü ya da tek bir bölgeyi ilgilendiren bir problem değildi. Atmosferdeki değişimin sağlık ve ekosistemler üzerinde küresel sonuçları olabilirdi.
Ozon Deliğinin 1980’ler ve 1990’lardaki Gündemi
O dönemde medyanın konuyu sık işlemesinin bilimsel bir temeli vardı. Yeni ölçümler ciddi bir atmosferik değişimi gösteriyor, araştırmacılar CFC’lerin bu değişimdeki rolünü ortaya çıkarıyor ve mevcut kullanım devam ederse ozon kaybının daha da büyüyebileceğini hesaplıyordu.
Burada önemli olan nokta, geleceğe ilişkin her haberin aynı bilimsel kesinliğe sahip olmamasıdır. Bilimsel çalışmalar çeşitli senaryolar ortaya koyarken medya bunları zaman zaman daha çarpıcı bir dille aktardı.
Yine de temel problem gerçekti ve çözümü de biliniyordu: Ozonu incelten maddelerin üretimi ve tüketimi azaltılmalıydı.
Montreal Protokolü ile Gelen Dönüşüm
Bilimsel bulguların politikaya dönüşmesi hızlı gerçekleşti. 1985’te Ozon Tabakasının Korunmasına İlişkin Viyana Sözleşmesi kabul edildi. Ardından 16 Eylül 1987’de Montreal Protokolü imzaya açıldı ve 1 Ocak 1989’da yürürlüğe girdi.
Protokol, ozon tabakasını incelten maddelerin üretim ve tüketimini aşamalı olarak azaltmak için bağlayıcı kurallar getirdi. Anlaşmanın uygulanması ilerledikçe kapsamı genişletildi ve kontrol takvimleri sıkılaştırıldı.
CFC’lerin Aşamalı Olarak Devreden Çıkarılması
Montreal Protokolü’nün temel yaklaşımı, ozon tabakasına zarar veren maddeleri bir anda piyasadan çekmek yerine aşamalı olarak azaltmaktı.
CFC’ler, halonlar, karbon tetraklorür, metil kloroform, metil bromür ve HCFC’ler gibi farklı maddeler zaman içinde protokol kapsamına alındı. Üretim ve tüketim için azaltma takvimleri oluşturuldu.
Anlaşma aynı zamanda ülkelerin uygulamaları izlemesini, verileri raporlamasını ve belirlenen kurallara uyum sağlamasını öngörüyordu. Böylece çevre hedefi ölçülebilir bir uluslararası politika haline geldi.
Sanayinin Alternatif Teknolojilere Geçişi
Montreal Protokolü’nün başarısında teknolojik dönüşüm önemli rol oynadı. CFC kullanan ürünlerin yerine farklı soğutucu maddeler, üretim yöntemleri ve teknik çözümler geliştirildi.
Gelişmekte olan ülkelerin bu dönüşümü gerçekleştirebilmesi için de finansal ve teknik destek mekanizmaları oluşturuldu. Montreal Protokolü’nün Çok Taraflı Fonu, bu geçişin önemli araçlarından biri oldu.
Bu nedenle anlaşmanın hikâyesi bir yasaklama hikâyesinden daha kapsamlıdır. Bilimsel tespit, uluslararası hukuk, teknoloji ve finansman aynı sistem içinde bir araya geldi.
Ozon Tabakasının Toparlanma Süreci
Montreal Protokolü yürürlüğe girdikten sonra ozon deliğinin hemen ortadan kalkmamasının temel nedeni atmosferdeki maddelerin uzun ömürlü olmasıydı.
Yeni CFC salımlarının azaltılması, atmosferdeki klor ve brom miktarının aynı gün düşmesi anlamına gelmiyordu. Geçmişte salınan maddeler atmosferde uzun süre kalmaya devam etti. Önce artış yavaşladı, ardından stratosferdeki insan kaynaklı klor ve brom miktarı düşmeye başladı.
UNEP’in 2022 bilimsel değerlendirmesine göre stratosferdeki insan kaynaklı klor ve brom seviyeleri artık azalıyor. Aynı değerlendirme, Montreal Protokolü kapsamında kontrol edilen ozon inceltici maddelerin yaklaşık yüzde 99’unun aşamalı olarak devreden çıkarıldığını bildiriyor.
Bu nedenle günümüzde görülen iyileşme, tek bir tarihte gerçekleşen bir “kapanma” olayı değil, on yıllık bir atmosferik toparlanma sürecidir.
Montreal Protokolü ve İklim Değişikliği
Montreal Protokolü’nün bir başka sonucu da iklim açısından ortaya çıktı. CFC’lerin ve bazı diğer ozon inceltici maddelerin aynı zamanda güçlü sera gazları olduğu biliniyor.
UNEP’in ozon koruma verilerine göre Montreal Protokolü kapsamında alınan önlemler, 1990-2010 döneminde yaklaşık 135 milyar ton karbondioksit eşdeğeri emisyonun önlenmesine katkıda bulundu.
Daha sonra kullanılan bazı alternatif gazların küresel ısınma potansiyelinin yüksek olduğu anlaşıldı. Bunun üzerine 2016’da kabul edilen Kigali Değişikliği ile HFC’lerin üretim ve tüketiminin aşamalı olarak azaltılması kararlaştırıldı. HFC’ler ozon tabakasını inceltmiyor, fakat güçlü sera gazları olarak iklimi etkiliyor.
Bu gelişme Montreal Protokolü’nün yeni bilimsel bilgiler ışığında güncellenebilen bir anlaşma olduğunu da gösteriyor.
Ozon Deliğinin Bugünkü Durumu
Ozon deliği tamamen ortadan kalkmış durumda değil. Antarktika üzerinde her yıl mevsimsel olarak oluşmaya devam ediyor. Yıllar arasında atmosferik sıcaklık, rüzgârlar ve kutupsal girdabın gücü gibi doğal etkenler nedeniyle büyüklük farkları görülebiliyor.
Uzun vadeli eğilim ise iyileşme yönünde.
Ozon Tabakasının Eski Seviyelerine Dönüşü
UNEP ve Dünya Meteoroloji Örgütü’nün 2022 bilimsel değerlendirmesine göre Montreal Protokolü’nün uygulanmaya devam etmesi halinde toplam ozon miktarının 1980 seviyelerine dönmesi küresel ortalamada yaklaşık 2040, Arktik’te 2045 ve Antarktika’da 2066 civarında bekleniyor.
Bu tarihler kesin takvimler olarak değerlendirilmemeli. Atmosferik koşullar ve gelecekteki emisyonlar sonucu etkileyebilir. Bilimsel öngörünün temel mesajı, ozon tabakasının uzun vadede toparlanma yolunda olduğudur.
NASA ve NOAA’nın 2025 ölçümleri de bu genel tabloyla uyumlu. Antarktika üzerindeki ozon deliğinin 2025 yılındaki ortalama büyüklüğü, Montreal Protokolü’nün etkisinin görülmeye başladığı 1992’den bu yana beşinci en küçük değer olarak kaydedildi. NASA, NOAA verilerine dayanarak ozon deliğinin erken 2000’lerdeki seviyelere kıyasla küçülme eğiliminde olduğunu ve yüzyılın ikinci yarısında toparlanmasının beklendiğini bildiriyor.
Ozon Deliğinin Gündemden Çıkmasının Nedeni
Ozon deliğinin bugün geçmişe göre daha az konuşulmasının temel nedeni, sorunun büyüme yönünün değiştirilmiş olmasıdır.
1990’larda yeni ölçümler ve geleceğe yönelik uyarılar haber değeri taşıyordu. Bugün ise aynı konu daha çok atmosferik ölçümler ve uzun vadeli bilimsel değerlendirmeler üzerinden izleniyor. Kamuoyunda daha az görünür hale gelmesi, bilimsel öneminin ortadan kalktığı anlamına gelmiyor.
Burada çevre sorunlarının ilginç bir özelliği ortaya çıkıyor. Başarılı bir politika uygulandığında sonuç bazen gündemin sessizleşmesi oluyor. Sorun büyürken haber olan süreç, kontrol altına alındığında daha az dikkat çekiyor.
Ozon deliğinde yaşanan tam olarak bu.
Bilim insanları sorunu tespit etti, nedenini belirledi, ülkeler ortak bir anlaşma yaptı, sanayi alternatiflere geçti ve zararlı maddelerin kullanımı büyük ölçüde sona erdi. Atmosferdeki klor ve brom miktarı da buna bağlı olarak düşmeye başladı.
Bu yüzden ozon deliğinin hikâyesi, “Bir zamanlar çok konuşulan bir felaket gerçekleşmedi” şeklinde okunmamalı. Tehlike yönetildi.
Sonuç
Ozon deliği, insanlığın küresel ölçekte karşılaştığı çevre sorunlarından birine zamanında müdahale edilebildiğini gösteren en güçlü örneklerden biridir.
1980’lerde ortaya çıkan bilimsel bulgular, atmosferdeki ozon kaybının insan kaynaklı kimyasallarla bağlantısını ortaya koydu. 1987’de imzalanan Montreal Protokolü bu bulguları uluslararası kurallara dönüştürdü. CFC’ler ve diğer ozon inceltici maddeler aşamalı olarak devreden çıkarıldı, sanayi alternatif teknolojilere yöneldi ve gelişmekte olan ülkelere geçiş için finansal destek sağlandı.
Sonuç hemen ortaya çıkmadı. Atmosferde uzun süre kalan gazlar nedeniyle iyileşme onlarca yıl sürdü ve hâlâ sürüyor. Buna rağmen UNEP, Dünya Meteoroloji Örgütü, NASA ve NOAA tarafından yapılan değerlendirmeler aynı temel tabloyu ortaya koyuyor: Ozon tabakası toparlanma yolunda.
Bu nedenle ozon deliğinin gündemden düşmesi, geçmişteki haberlerin boş bir korku olduğunu göstermiyor. Tam tersine, başarılı bir çevre politikasının en görünür sonucunu oluşturuyor. Bir zamanlar büyüyen sorun durduruldu ve atmosferin kendisini toparlaması için gereken koşullar oluşturuldu.
Montreal Protokolü’nün asıl önemi de burada yatıyor: İnsanlık küresel bir çevre problemini ortadan kaldırmak için onlarca yıl beklemedi; bilimsel kanıt ortaya çıktığında ortak bir politika geliştirdi ve bu politikayı yıllar boyunca sürdürdü.