Nöbetçi Eczaneler
Jackson Pollock, 20. yüzyıl Amerikan sanatının en etkili ressamlarından biridir. 1940’ların sonlarında geliştirdiği drip painting tekniğiyle resmin üretim biçimini değiştiren sanatçı, Soyut Dışavurumculuğun en önemli temsilcileri arasında yer aldı.
Pollock’un resimleri ilk bakışta düzensiz boya hareketlerinden oluşuyor gibi görünür. Büyük tuvaller üzerinde dökülen, sıçrayan ve birbirinin üzerine geçen boya katmanları aslında sanatçının hareketi, malzemenin akışı ve kompozisyon kararlarıyla birlikte şekillenir. Bu nedenle Pollock’un eserlerini anlamak, yalnızca ortaya çıkan görüntüye değil, resmin nasıl üretildiğine de bakmayı gerektirir.
Jackson Pollock Kimdir?
Jackson Pollock, 28 Ocak 1912’de Wyoming eyaletinin Cody kentinde doğdu. 1930’da New York’a taşınarak Art Students League’de Thomas Hart Benton ile çalıştı. Benton’un figüratif yaklaşımı Pollock’un erken dönem çalışmalarını etkiledi.
Pollock’un sanat anlayışı 1930’lu ve 1940’lı yıllarda giderek değişti. Federal Art Project kapsamında çalışırken farklı teknikler deneyen sanatçı, Meksikalı muralistlerden, Avrupa modernizminden ve sürrealizmden etkilendi. National Gallery of Art, Pollock’un gelişiminde Pablo Picasso, Joan Miró, Meksikalı muralistler ve bilinçdışına yönelik araştırmaların önemli kaynaklar olduğunu belirtiyor.
1940’ların ortalarında figüratif imgeler giderek parçalanmaya başladı. Bu dönüşüm, Pollock’un birkaç yıl sonra kendisiyle özdeşleşecek boya dökme tekniğine ulaşmasını sağladı.
Jackson Pollock’un Sanat Anlayışı
Pollock’un sanatındaki temel değişim, resmin belirli bir nesneyi veya sahneyi temsil etme görevinden uzaklaşmasıyla ortaya çıktı. Çizgi, renk, hareket ve boya yüzeyi kendi başlarına kompozisyonun temel unsurları haline geldi.
Sanatçının bu yaklaşımı, savaş sonrasında New York’ta gelişen Soyut Dışavurumculuk ortamıyla birleşti.
Soyut Dışavurumculuk
Pollock, Soyut Dışavurumculuk akımının en tanınan sanatçılarından biri oldu. 1940’ların ortalarından itibaren New York merkezli sanat çevresinde güçlenen bu anlayış, sanatçının kişisel ifadesine, büyük ölçeğe ve resmin fiziksel üretim sürecine önem veriyordu.
Pollock’un resimleri bu yaklaşımın en radikal örnekleri arasında yer aldı. Eserlerinde belirli bir merkez veya geleneksel perspektif bulunmadığı için izleyicinin gözü bütün yüzey boyunca hareket eder.
Sürrealizm ve Bilinçdışı
Pollock’un 1940’ların başındaki çalışmalarında sürrealist etkiler belirgindi. Sürrealistlerin bilinçdışını sanat üretiminin kaynaklarından biri olarak görmeleri Pollock’un ilgisini çekti.
National Gallery of Art, sanatçının bu dönemde Jung psikolojisiyle de ilgilendiğini ve bilinçdışı imgeler üzerinde çalıştığını aktarıyor. Bunun yanında Picasso, Miró ve Meksikalı muralistlerin etkileri Pollock’un biçim anlayışının gelişmesine katkıda bulundu.
Pollock daha sonra bu etkileri doğrudan figürler veya semboller halinde kullanmak yerine çizgi ve boya hareketine dönüştürdü.
Drip Painting Tekniği
Pollock’un sanat tarihindeki en belirgin yeniliği, 1940’ların sonlarında geliştirdiği drip painting tekniğidir. Sanatçı bu yöntemde boyayı geleneksel biçimde fırçayla sürmek yerine yüzeye döküyor, damlatıyor ve sıçratıyordu.
MoMA, Pollock’un 1947’de bu yönteme geçerek tuvali yere serdiğini ve boyanın akışını yerçekimi, hareket ve doğaçlama üzerinden kontrol ettiğini belirtiyor.
Bu yöntem resmin sonucundan çok üretim sürecinin de görünür hale gelmesini sağladı.
Tuvalin Yere Serilmesi
Pollock’un tuvali yere sermesi çalışma biçiminde önemli bir değişiklik yarattı. Sanatçı tuvalin karşısında sabit durmak yerine yüzeyin çevresinde hareket edebiliyor ve farklı noktalara çeşitli açılardan müdahale edebiliyordu.
Bu nedenle resim tek bir bakış noktasına bağlı kalmıyordu. Pollock’un hareketleri yüzey boyunca iz bırakıyor ve tuvalin tamamı kompozisyonun parçası haline geliyordu.
Boyanın Dökülmesi ve Sıçratılması
Pollock boya uygularken fırça, çubuk ve benzeri araçlardan yararlanıyordu. Boyanın akışkanlığı, uygulama yüksekliği, hareketin hızı ve yönü ortaya çıkan çizginin karakterini değiştiriyordu.
Bu yöntem sanatçının bedensel hareketini resmin içine taşıdı. Çizgi artık bir nesnenin sınırını belirlemek yerine kendi başına görsel bir iz haline geldi.
Rastlantı ve Kontrol
Pollock’un resimlerinin rastgele üretildiğini düşünmek tekniğin önemli bir bölümünü gözden kaçırır. Boyanın hareketinde öngörülemeyen sonuçlar bulunurken sanatçı boya miktarını, uygulama biçimini, yönü, ritmi ve katmanları sürekli değiştiriyordu.
National Gallery of Australia’nın Blue Poles üzerine yaptığı incelemeler de Pollock’un resimlerini farklı boya katmanları ve tekrar tekrar yapılan müdahaleler üzerinden oluşturduğunu gösteriyor.
Bu nedenle Pollock’un yöntemi rastlantı ile kontrolün birleşimi olarak değerlendirilebilir.
Free Form ve Pollock’un Yeni Resim Anlayışı
Pollock’un 1940’ların ortasında geliştirdiği yaklaşımı anlamak için Free Form önemli bir örnektir. 1946 tarihli eser, sanatçının figüratif resimden daha soyut ve fiziksel bir anlatıma geçiş sürecini gösterir.
MoMA’nın kayıtlarına göre eser 48,9 × 35,5 santimetre ölçülerinde dikey bir dikdörtgendir. Kırmızı zemin üzerine siyah ve beyaz boya katmanları yerleştirilmiştir.
Free Form’un Serbest Biçimi
Free Formda bir manzara, insan figürü veya belirli bir nesne bulunmaz. Resmin anlamı tanınabilir bir görüntü üzerinden kurulmak yerine renklerin, çizgilerin ve boya katmanlarının ilişkisi üzerinden ortaya çıkar.
Eserin adı da bu yaklaşımı destekler. “Free Form”, Türkçeye Serbest Biçim olarak çevrilebilir. Pollock burada belirli bir nesnenin biçimini aktarmak yerine resim yüzeyindeki boya hareketlerine alan açar.
Free Form’un Yönü
Free Formun dikdörtgen yapısı, soyut resimde yön meselesini de ilginç hale getirir. Bir manzara resminde gökyüzü ve zemin gibi unsurlar üst ve alt tarafı belirler. Free Formda böyle bir referans bulunmaz.
Pollock’un tuvali yere sererek çalışması da bu soruyu daha ilginç hale getirir. Mevcut müze kayıtları eseri dikey olarak tanımlar ve geçmiş sergileme kayıtları da bu yönü destekler. Buna karşılık Pollock’un eserin hangi tarafını üst olarak belirlediğini açıkça ifade ettiği bilinen bir kayıt bulunmaz.
Dolayısıyla eserin bugün dikey sergilenmesi belgelenmiş bir sergileme geleneğine dayanırken, üretim sırasında Pollock’un tuvalin yönünü nasıl değerlendirdiği konusunda kesin bir hüküm vermek mümkün değildir.
The Accountant Filminde Free Form
Free Form, 2016 yapımı The Accountant filminde de önemli bir görsel unsur olarak kullanıldı. Ben Affleck’in canlandırdığı Christian Wolff karakterinin kişisel alanında bulunan eser, karakterin dünyayı algılama biçimini anlatmak için kullanılır.
Filmin kurgucusu Rick Pearson, verdiği bir röportajda Christian’ın sayılarla kurduğu ilişkinin başka insanların müzik veya resim deneyimine benzediğini anlattı. Pearson’a göre Christian için karmaşık sayı dizileri anlamlı bir düzen oluştururken, Pollock’un resimleri de benzer biçimde ilk bakışta karmaşık görünen bir yapının içinde düzen barındırıyordu.
Filmde Pollock tablosunun Christian’ın yatağının üzerinde tavana yerleştirilmesi de dikkat çekicidir. Böylece eser alışılmış galeri bakışından farklı bir açıyla karakterin günlük yaşamının parçası haline gelir.
Film için hazırlanan Pollock tablosu gerçek Free Formun birebir kopyası da değildir. Yapımda kullanılan versiyona orijinal eserde bulunmayan bir göz eklenmiştir. Bu ayrıntı, tablonun filmde dekor olmaktan çıkıp karakterin algı dünyasını anlatan sembolik bir unsur olarak kullanılmasını güçlendirir.
Jackson Pollock’un Önemli Eserleri
Pollock’un sanatsal dönüşümü farklı dönemlerde yaptığı eserlerde açık biçimde izlenebilir. Erken dönem figüratif çalışmaları ile 1940’ların sonundaki drip painting eserleri arasındaki fark, sanatçının geçirdiği değişimi ortaya koyar.
The She-Wolf
1943 tarihli The She-Wolf, Pollock’un soyutlamaya yönelmeden önceki döneminin önemli eserlerinden biridir.
Eserde kurt figürü ve mitolojik çağrışımlar bulunur. Biçimler tanınabilir durumda olsa da resimde Pollock’un sonraki dönemindeki parçalanmış ve yoğun yüzey anlayışının izleri görülmeye başlar.
Mural
Pollock’un 1943’te Peggy Guggenheim için yaptığı Mural, sanatçının büyük ölçekli resme geçişindeki önemli çalışmalardan biridir.
Eser, geniş yüzey üzerinde ritim ve hareket oluşturma anlayışını gösterir. Pollock birkaç yıl sonra geliştireceği drip painting tekniğinde bu büyük ölçekli yaklaşımı daha ileri bir noktaya taşıdı.
Autumn Rhythm
1950 tarihli Autumn Rhythm (Number 30), Pollock’un en tanınmış drip painting eserlerinden biridir.
Yaklaşık 5,3 metre genişliğindeki tuval boyunca siyah, beyaz, kahverengi ve gri çizgiler birbirinin üzerine geçer. Belirgin bir merkez bulunmadığı için izleyicinin gözü bütün yüzey üzerinde dolaşır.
Bu özellik Pollock’un all-over kompozisyon anlayışını açık biçimde gösterir. Tuvalin tek bir bölümünü merkez almak yerine bütün yüzey eşit derecede etkin hale gelir.
Number 1A, 1948
Number 1A, 1948, Pollock’un olgun drip painting döneminin önemli örneklerindendir.
Boya katmanları ve çizgiler yüzey boyunca birbirine karışır. Geleneksel kompozisyonlarda görülen belirgin ön plan, arka plan veya merkez burada bulunmaz.
Pollock’un bu dönemde numaralı başlıkları tercih etmesi de önemlidir. Resme belirli bir hikâye veya nesne adı vermek yerine numara kullanmak, izleyiciyi görüntünün kendisine yönlendirir.
Blue Poles
1952 tarihli Blue Poles, Pollock’un geç döneminin en tanınmış eserlerinden biridir. National Gallery of Australia’ya göre eser 213 × 489,5 santimetre ölçülerindedir.
Pollock, farklı boya katmanlarının üzerine sekiz belirgin mavi dikey yapı ekledi. Eser ilk olarak Number 11, 1952 adıyla sergilendi ve daha sonra Blue Poles adını aldı.
Eser bugün Canberra’daki National Gallery of Australia koleksiyonunda bulunuyor.
Blue Poles ve Sanat Piyasasındaki Tartışma
Blue Poles, Pollock’un sanatının ekonomik değerini ve sanat eserlerinin kamusal alandaki konumunu gösteren önemli örneklerden biridir.
1973’teki Satın Alma
National Gallery of Australia, Blue Polesu 1973’te Ben Heller’den 1,3 milyon Avustralya doları karşılığında satın aldı. Dönemin koşullarında olağanüstü yüksek kabul edilen bu bedel Avustralya’da büyük tartışma yarattı.
Eserin satın alınmasıyla birlikte Pollock’un çalışmasının nasıl üretildiğine ilişkin çeşitli iddialar da gündeme geldi. Daha sonraki araştırmalar, eserin Pollock’a ait olduğu konusunda ciddi bir şüphe bırakmadı.
Bu süreç, Blue Polesun sanat tarihindeki konumunun yanında sanat eserlerinin ekonomik ve kültürel değerinin nasıl belirlendiği konusunda da dikkat çekici bir örnek oluşturdu.
Lee Krasner ve Pollock’un Sanat Çevresi
Pollock’un sanat hayatında Lee Krasner önemli bir yere sahipti. İkili 1945’te evlendi ve Long Island’daki Springs bölgesine taşındı. Pollock’un en önemli eserlerinin bir bölümü burada çalıştığı stüdyoda ortaya çıktı.
Lee Krasner’ın Rolü
Lee Krasner da Soyut Dışavurumculuk içinde yer alan önemli bir ressamdı. Pollock’un ölümünden sonra eserlerinin korunması, düzenlenmesi ve tanıtılmasında büyük rol oynadı.
Pollock’un sanat mirasının sonraki kuşaklara aktarılmasında Krasner’ın çalışmaları önemli bir yere sahip oldu. Pollock’un sanatını değerlendirirken Krasner’ı yalnızca sanatçının eşi olarak değil, kendi üretimi ve sanat çevresindeki konumuyla ele almak gerekir.
Jackson Pollock’un Ölümü
Pollock’un kariyerinin en etkili dönemi kısa sürdü. 1947-1951 arasındaki üretim, sanatçının sanat tarihindeki konumunu belirleyen çalışmaların büyük bölümünü kapsadı.
1956’daki Trafik Kazası
Jackson Pollock, 11 Ağustos 1956’da Long Island’daki Springs bölgesinde geçirdiği trafik kazasında hayatını kaybetti. 44 yaşındaydı.
Ölümüyle birlikte kısa fakat etkili bir sanat kariyeri sona erdi. Pollock’un özellikle 1940’ların sonlarında geliştirdiği çalışma yöntemi, ölümünden sonra da Amerikan ve uluslararası sanat üzerinde etkisini sürdürdü.
Jackson Pollock’un Sanat Tarihindeki Yeri
Jackson Pollock‘un sanat tarihindeki önemi, boya dökme tekniğinden daha geniş bir çerçevede değerlendirilir. Pollock resmin konusunu, ölçeğini ve üretim biçimini aynı süreç içinde değiştirdi.
Sanatçının beden hareketleri, boya akışı ve tuval yüzeyi arasındaki ilişki eserin ayrılmaz parçaları haline geldi. Resim tamamlanmış bir görüntünün ötesinde, üretim sürecinin izlerini taşıyan fiziksel bir alan olarak ele alındı.
Bu yaklaşım, II. Dünya Savaşı sonrasında New York’un dünya sanatındaki konumunun güçlenmesine eşlik etti. Pollock, Amerikan sanatının Avrupa merkezli modernizm karşısında kendi ağırlığını kazanmasına katkıda bulunan sanatçılardan biri oldu.
Pollock’un eserleri bugün büyük müze koleksiyonlarında yer alıyor ve sanatçının adı drip painting, action painting ve Soyut Dışavurumculuk kavramlarıyla birlikte anılıyor.
Pollock’un kalıcı etkisi, “boyayı tuvale döken ressam” imajından çok daha kapsamlıdır. Onun asıl yeniliği, resmin oluşum sürecini resmin kendisine dönüştürmesidir. Bu nedenle Pollock’un tuvallerine bakarken yalnızca ne gördüğümüzü değil, o görüntünün hangi hareketler ve malzeme ilişkileri sonucunda ortaya çıktığını da düşünmek gerekir.