Nöbetçi Eczaneler
John Maynard Keynes, 1883-1946 yılları arasında yaşayan İngiliz iktisatçı ve ekonomi politikacısıdır. Özellikle işsizlik, ekonomik krizler, toplam talep, yatırım, faiz ve devletin ekonomideki rolü üzerine geliştirdiği fikirlerle modern makroekonominin temellerini şekillendirdi. 1936’da yayımlanan The General Theory of Employment, Interest and Money (İstihdam, Faiz ve Paranın Genel Teorisi) Keynes’in en önemli eseri kabul edilir.
Keynes’in ekonomi anlayışı akademik çalışmalarından ve devlet görevlerinden birlikte doğdu. I. Dünya Savaşı sırasında İngiliz Hazinesi’nde görev aldı, savaş sonrasında Paris Barış Konferansı’nda Hazine temsilcisi olarak çalıştı, Büyük Buhran’ın etkilerini yakından izledi ve II. Dünya Savaşı sırasında yeniden İngiliz hükümetinin ekonomi politikalarında görev üstlendi. 1944’te Bretton Woods Konferansı’nda İngiliz heyetine başkanlık ederek savaş sonrası uluslararası ekonomik sistemin kurulmasında da rol oynadı.
John Maynard Keynes’in Hayatı ve İngiliz Hazinesi’ndeki Görevi
John Maynard Keynes, 5 Haziran 1883’te Cambridge’de doğdu. Cambridge’deki King’s College’da eğitim gördü ve akademik hayatının önemli bölümünü burada sürdürdü. İktisat alanındaki çalışmalarının yanında gazetecilik, kamu hizmeti ve yatırım yönetimiyle de ilgilendi. King’s College Cambridge kayıtlarına göre Keynes, ekonomi alanındaki çalışmalarının yanı sıra kolejin yatırım yönetiminde de uzun yıllar görev yaptı.
Keynes’in düşüncelerini anlamak için İngiliz Hazinesi’ndeki görevleri özellikle önemlidir. Devlet bütçesi, savaş finansmanı, dış ticaret ve uluslararası ödemeler gibi konularla doğrudan ilgilenmesi, ekonomik teoriyi kamu politikasıyla ilişkilendirmesine yardımcı oldu.
I. Dünya Savaşı ve İngiliz Hazinesi
Keynes, I. Dünya Savaşı sırasında İngiliz Hazinesi‘nde çalıştı. Savaş ekonomisinin finansmanı ve uluslararası mali ilişkiler üzerine görevler üstlendi.
Savaş sona erdiğinde İngiliz hükümetinin Paris Barış Konferansı’ndaki ekonomik temsilcilerinden biri oldu. Almanya’ya uygulanacak savaş tazminatlarının Avrupa ekonomisi üzerindeki etkilerine karşı çıktı ve 1919’da görevinden ayrıldı.
Aynı yıl yayımladığı The Economic Consequences of the Peace adlı kitapta Versailles düzeninin ekonomik sonuçlarını ele aldı. Keynes’in savaş tazminatları konusundaki bazı ekonomik öngörüleri sonradan tartışmalı hale gelse de Avrupa’daki siyasi ve ekonomik sonuçlara ilişkin uyarıları büyük yankı uyandırdı.
Bu deneyim Keynes’in ekonomi düşüncesindeki önemli bir özelliği ortaya koydu: ekonomik kararların sonuçları birbirine bağlıdır. Bir ülkenin borçları, ticaret kapasitesi, üretimi ve diğer ülkelerin ekonomik durumu birlikte değerlendirilmelidir.
Keynes’in Büyük Buhran Öncesindeki Ekonomi Çalışmaları
Keynes’in düşünceleri 1936’da bir anda ortaya çıkmadı. 1920’ler ve 1930’lar boyunca para, yatırım, fiyatlar ve ekonomik dalgalanmalar üzerine çalışmalar yaptı.
1930’da yayımladığı A Treatise on Money, gelir ve harcamaların ekonomideki dolaşımını dinamik biçimde ele alan önemli bir çalışmaydı. IMF’nin Keynes üzerine değerlendirmesinde de bu eser, The General Theory öncesindeki düşünsel gelişimin önemli aşamalarından biri olarak gösteriliyor.
1929’da başlayan Büyük Buhran, Keynes’in ekonomi anlayışında daha büyük bir dönüşüm yarattı. Sanayi üretimi ve yatırımların düşmesi, bankacılık sistemindeki sorunlar ve yüksek işsizlik, dönemin hâkim iktisat yaklaşımının açıklamakta zorlandığı bir tablo ortaya çıkardı.
Keynes’in ilgisi giderek şu temel probleme yöneldi: Bir ekonomi, üretim yapabilecek kapasiteye ve çalışmak isteyen insanlara sahipken neden uzun süre yüksek işsizlik yaşayabilir?
Bu sorunun cevabını toplam talep kavramında aradı.
Keynesyen Ekonominin Temeli: Toplam Talep
Keynes’in ekonomi düşüncesinin merkezinde toplam talep bulunur. Toplam talep, hanehalklarının tüketimi, işletmelerin yatırımları, kamu harcamaları ve dış ticaret dengesinin ekonomideki toplam harcama düzeyini belirlemesiyle ilişkilidir.
Ekonomideki üretim düzeyi, işletmelerin gelecekteki satış beklentilerinden güçlü biçimde etkilenir. İnsanlar daha az harcarsa şirketlerin satışları düşebilir. Şirketler düşük satış beklentisiyle üretimi ve yatırımı azaltabilir. Bu süreç gelirlerin ve istihdamın gerilemesine yol açabilir.
Keynes’in önemli katkılarından biri burada ortaya çıkar. Ona göre ekonomi tam istihdamın altında bir denge düzeyinde de bulunabilir. İş arayan insanların bulunması, piyasaların kısa sürede kendiliğinden tam istihdama ulaşacağı anlamına gelmez.
Etkin Talep ve İstihdam
Keynes’in The General Theory‘de geliştirdiği etkin talep kavramı, firmaların üretim ve istihdam kararlarını beklenen satış gelirleriyle ilişkilendirir.
Firmalar gelecekte satabileceklerini düşündükleri miktara göre üretim planlar. Beklenen talep düşükse fabrikalar tam kapasite çalışmayabilir ve yeni işçi alımları azalabilir.
Bu mekanizma, Keynes’in işsizliği açıklamasında merkezi bir yere sahiptir. İşsizliğin kaynağı ekonominin üretim kapasitesinin yetersizliği kadar talep yetersizliği de olabilir.
Keynes Devletin Ekonomiye Müdahalesini Neden Savundu?
Toplam talepteki düşüş ekonomiyi uzun süre düşük üretim ve istihdam seviyesinde tutabiliyorsa, ekonomi politikalarının bu süreci dengelemesi mümkün hale gelir.
Keynes’in devlet müdahalesine yönelik yaklaşımı bu noktada ortaya çıkar. Durgunluk dönemlerinde kamu harcamalarının artırılması, vergi politikalarının değiştirilmesi ve yatırımın desteklenmesi toplam talebi canlandırabilir. IMF’nin Keynesyen ekonomi açıklamasında da devlet müdahalesinin temel amacının ekonomik dalgalanmaları ve istihdam sorunlarını dengelemek olduğu belirtiliyor.
Buradaki temel fikir maliye politikasıdır. Devlet ekonomik koşullara göre harcama ve vergilendirme politikalarını kullanarak toplam talebi etkileyebilir.
Kamu Harcamaları ve Ekonomik Durgunluk
Ekonomi durgunluğa girdiğinde özel sektörün tüketim ve yatırım harcamaları azalabilir. Devlet bu dönemde harcamalarını artırarak ekonomiye yeni bir talep yaratabilir.
Örneğin altyapı yatırımları inşaat şirketlerine ve çalışanlara gelir sağlar. Bu gelirlerin bir bölümü yeni tüketim harcamalarına dönüşür. Böylece ilk kamu harcaması ekonomide yeni gelir ve harcama turları oluşturur.
Bu mekanizma Keynesyen çarpan etkisi ile açıklanır.
Keynesyen Çarpan Etkisi
Çarpan etkisi, ekonomideki bir harcama değişiminin milli gelir üzerinde ilk harcama miktarından daha büyük bir değişim oluşturabilmesini ifade eder.
Devletin yaptığı bir harcama, bir işletmenin geliri haline gelir. İşletme çalışanlarına ve tedarikçilerine ödeme yapar. Çalışanlar ve tedarikçiler elde ettikleri gelirin bir bölümünü harcadığında başka işletmelerin gelirleri yükselir.
IMF’nin Keynesyen ekonomi açıklamasına göre kamu harcamalarındaki artış, diğer harcama bileşenleri sabit kaldığında üretimi artırabilir ve mali çarpan birden büyük olduğunda üretimdeki artış ilk kamu harcamasını aşabilir.
Keynes’in çarpan analizinin gelişiminde İngiliz ekonomist Richard Kahn‘ın 1931 tarihli çalışması da önemli bir yere sahiptir.
Keynes’in Faiz, Para ve Likidite Tercihi Anlayışı
Keynes’in teorisi kamu harcamalarıyla sınırlı değildir. Para talebi, faiz oranları ve yatırım kararları da Keynesyen ekonominin temel parçalarıdır.
Keynes, insanların ellerindeki serveti farklı biçimlerde tutabileceğini ve ekonomik belirsizliğin para talebini etkileyebileceğini savundu. Bu yaklaşım likidite tercihi teorisinin temelini oluşturdu.
Likidite Tercihi Nedir?
Likidite tercihi, insanların servetlerinin bir bölümünü para ve benzeri likit varlıklarda tutma isteğini ifade eder.
Keynes para tutma isteğini üç temel nedenle açıkladı: günlük işlemleri gerçekleştirmek, gelecekteki belirsizliklere karşı hazırlıklı olmak ve faiz oranları ile varlık fiyatlarındaki değişim beklentilerinden yararlanmak.
Bu yaklaşımda faiz oranı, insanların ellerindeki parayı ne ölçüde likit biçimde tutmak istediğiyle de ilişkilidir.
Keynes’in para teorisi, ekonomideki finansal kararları insanların beklentileriyle birlikte değerlendirmesi bakımından önem taşır.
Keynes Ekonomisinde Belirsizlik ve Beklentiler
Keynes’in düşüncesinde belirsizlik, ekonomik kararların merkezinde yer alır. İnsanlar gelecekteki gelirlerini, şirketlerin gelecekteki kârlarını ve finansal varlıkların değerlerini kesin biçimde bilemez.
Bu nedenle ekonomik kararlar mevcut verilere dayanırken geleceğe ilişkin beklentiler tarafından da şekillenir.
Bir şirketin bugün kârlı olması, yeni bir fabrika yatırımı yapacağı anlamına gelmez. Yönetim gelecekte satışların düşeceğini düşünüyorsa yatırım kararını erteleyebilir. Tüketiciler de gelecekte gelirlerinin azalacağını düşünerek bugünkü harcamalarını azaltabilir.
Yatırım ve Beklentiler
Keynes yatırım kararlarını sermayenin marjinal etkinliği ve faiz oranıyla birlikte ele aldı. Bir yatırımın yapılması için beklenen getirisinin yatırımın maliyetini karşılayacak düzeyde olması gerekir.
Burada geleceğe ilişkin beklentiler önem kazanır. Beklentiler bozulduğunda yatırım isteği hızla düşebilir.
Bu durum Keynes’in ekonomik krizleri açıklamasında önemli bir mekanizma oluşturur. Yatırımların azalması toplam talebi düşürür; düşen talep şirketlerin üretim ve istihdam kararlarını etkiler. Böylece ekonomik durgunluk derinleşebilir.
The General Theory ve Keynesyen Devrim
Keynes’in önceki çalışmalarında geliştirdiği fikirler, 1936‘da yayımlanan The General Theory of Employment, Interest and Money ile kapsamlı bir teoriye dönüştü.
Kitap, ekonominin neden tam istihdamın altında bir üretim düzeyinde dengeye ulaşabileceğini açıklamaya çalışıyordu. Keynes, tüketim, yatırım, faiz, para talebi ve istihdam arasındaki ilişkileri aynı çerçevede ele aldı.
Keynesyen Devrim Neyi Değiştirdi?
Keynes’in çalışmalarıyla makroekonomi bağımsız ve merkezi bir araştırma alanı haline geldi.
Daha önce iktisadi analiz büyük ölçüde tek tek piyasaların işleyişine ve fiyatların dengeleyici rolüne odaklanıyordu. Keynes ise mal piyasası, işgücü piyasası ve finans piyasasını birbirine bağlı biçimde değerlendirdi. IMF’nin ekonomi tarihi üzerine değerlendirmesinde The General Theory, modern makroekonominin başlangıç noktalarından biri olarak tanımlanıyor.
Keynesyen Devrim’in temel sonucu, işsizlik ve ekonomik durgunluğun makroekonomik politikaların konusu haline gelmesi oldu.
Keynes’in II. Dünya Savaşı Sırasındaki Görevleri
Keynes’in kamu hizmeti II. Dünya Savaşı sırasında yeniden yoğunlaştı. 1940 yılında İngiliz Hazinesi’ne geri dönerek savaş ekonomisinin finansmanı, dış ödemeler dengesi ve savaş sonrasına ilişkin ekonomik planlamada görev aldı. Cambridge King’s College’ın biyografisine göre Keynes, İngiltere’nin savaş ekonomisinin yönetiminde üst düzey danışman olarak çalıştı ve ABD ile yürütülen Lend-Lease görüşmelerinde de İngiliz tarafında önemli bir rol üstlendi.
Savaş İngiltere’nin mali kaynakları üzerinde büyük baskı oluşturuyordu. Ülke, savaş malzemeleri ve temel ihtiyaçların bir bölümünü yurt dışından satın almak zorundaydı. Savaş harcamalarının hızla artması, İngiltere’nin döviz ve altın rezervleri üzerindeki baskıyı artırdı. Keynes’in karşılaştığı temel sorunlardan biri, savaşın gerektirdiği yüksek harcamaların enflasyonu ve dış ödeme krizini derinleştirmeden nasıl finanse edileceğiydi.
Keynes burada daha önce geliştirdiği ekonomik düşünceleri uygulamaya dönüştürme fırsatı buldu. Savaş ekonomisinde toplam talep çok yüksek seviyelere çıkarken üretim kapasitesi büyük ölçüde savaş ihtiyaçlarına ayrılmıştı. Devletin harcamaları, vergiler ve tasarruf politikaları arasındaki denge bu nedenle büyük önem taşıyordu. Keynes’in savaş finansmanına ilişkin yaklaşımı, aşırı talebin fiyatlar üzerinde yaratabileceği baskıyı kontrol etmeye ve savaşın mali yükünü toplum içinde dağıtmaya odaklanıyordu.
İngiltere’nin ABD ile ekonomik ilişkileri de Keynes’in görevlerinin önemli bir bölümünü oluşturdu. Lend-Lease Yasası, ABD’nin İngiltere ve diğer müttefik ülkelere savaş malzemesi ve çeşitli kaynaklar sağlamasına imkân veriyordu. İngiltere açısından bu sistem, savaşın finansmanında kritik bir rahatlama sağladı. Keynes, savaş sonrasında ortaya çıkabilecek ekonomik yükümlülükleri ve uluslararası ticaret düzenini de hesaba katan görüşmelerde görev aldı.
Savaş devam ederken Keynes’in ilgisi giderek savaş sonrası dünya ekonomisinin nasıl kurulacağına yöneldi. I. Dünya Savaşı sonrasında Avrupa’da yaşanan borç, ticaret ve ödeme sorunlarını yakından yaşamıştı. İkinci büyük savaşın ardından benzer ekonomik dengesizliklerin ortaya çıkmasını önlemek için ülkeler arasında daha düzenli bir uluslararası finans sistemi kurulması gerektiğini düşünüyordu.
Bu nedenle Keynes’in savaş yıllarındaki çalışmaları, 1944’teki Bretton Woods Konferansı’na doğrudan bağlanır. Savaş ekonomisinin finansmanıyla başlayan görevleri, kısa süre içinde ülkelerin dış ödeme sorunlarını, uluslararası ticareti ve savaş sonrası para sistemini kapsayan daha geniş bir ekonomik tasarıma dönüştü.
Keynes’in II. Dünya Savaşı sırasındaki görevi böylece iki farklı düzeyi bir araya getirdi: İngiltere’nin savaş ekonomisini yönetmek ve savaş sonrasında kurulacak uluslararası ekonomik düzenin temellerini hazırlamak. Bretton Woods’ta ortaya koyduğu fikirlerin arkasında, bu dönemde edindiği doğrudan kamu politikası deneyimi önemli bir yer tutuyordu.
Keynes ve Bretton Woods Konferansı
1944 Bretton Woods Konferansı, Keynes’in kariyerindeki son büyük ekonomik görevlerden biriydi.
ABD’nin New Hampshire eyaletindeki Bretton Woods’ta 44 ülkenin katılımıyla düzenlenen konferans, savaş sonrası uluslararası para sisteminin temelini oluşturdu. Konferans sonucunda Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası’nın ortaya çıkmasını sağlayan anlaşmalar kabul edildi.
Keynes, İngiliz heyetinin başkanı olarak konferansta önemli bir rol üstlendi. ABD Hazine yetkilisi Harry Dexter White ile birlikte yeni uluslararası para sisteminin başlıca mimarları arasında kabul edilir.
Keynes’in Bancor Projesi
Keynes’in Bretton Woods için hazırladığı plan, Clearing Union adı verilen güçlü bir uluslararası kurum kurulmasını ve uluslararası ödemelerde kullanılmak üzere bancor adlı bir hesap biriminin oluşturulmasını öngörüyordu.
Keynes’in planında dış ticaret fazlası veren ülkelerin de sistem üzerinde sorumluluk taşıması amaçlanıyordu. Böylece küresel dengesizliklerin yükünün yalnızca açık veren ülkelere bırakılması önlenebilecekti.
Bretton Woods’ta kabul edilen sistem Keynes’in taslağından farklı biçimde şekillendi. ABD’nin önerisi daha güçlü hale geldi ve yeni sistemin merkezinde ABD doları yer aldı. IMF ve Dünya Bankası’nın kuruluşu Keynes’in uluslararası ekonomik işbirliği vizyonuyla önemli ölçüde örtüşse de bancor projesi uygulanmadı.
Keynes’in Ekonomi Mirası
John Maynard Keynes’in ekonomi tarihindeki etkisi, tek bir politika önerisinden kaynaklanmaz. Keynes, ekonomik sistemin toplam talep, istihdam, yatırım, faiz, beklentiler ve belirsizlik üzerinden birlikte incelenmesini sağladı.
Onun en önemli fikirlerinden biri, ekonominin düşük istihdam düzeyinde uzun süre kalabileceğiydi. Bu durumda ekonomik toparlanma için kamu politikaları devreye girebilir. Keynesyen yaklaşımın temelinde de bu düşünce bulunur.
Keynes’in görüşleri sonraki yıllarda Monetarizm, Yeni Klasik İktisat ve Yeni Keynesyen İktisat gibi farklı okullar tarafından eleştirildi, geliştirildi ve yeniden yorumlandı. Keynesyen ekonomi de zaman içinde kendi içinde değişerek yeni modeller ortaya çıkardı.
Keynes’in 20. yüzyıl iktisadındaki yerini belirleyen temel özellik, ekonomi teorisi ile kamu politikası arasında güçlü bir bağ kurmasıydı. İngiliz Hazinesi’ndeki deneyimleri, Büyük Buhran’ın ortaya çıkardığı sorunlar ve II. Dünya Savaşı sonrasındaki uluslararası düzen arayışı, onun ekonomi düşüncesinin gelişiminde birbirini tamamlayan aşamalar oluşturdu.
John Maynard Keynes, bu nedenle modern makroekonominin kurucu isimlerinden biri olarak kabul edilir. Ekonomik krizleri anlamak için toplam talebi, istihdamı ve beklentileri birlikte ele alan yaklaşımı, ölümünden onlarca yıl sonra da iktisat tartışmalarının temel başlıkları arasında yer almaya devam etmektedir.