Nöbetçi Eczaneler
Çöller, Dünya’nın en dikkat çekici doğal bölgeleri arasında yer alır. Geniş kumullar, kayalık araziler, kurak iklim ve zorlu yaşam koşullarıyla tanınırlar. İlk bakışta tüm çöller birbirine benzer görünse de oluşum nedenleri, iklim özellikleri ve yüzey yapıları önemli farklılıklar gösterir. Üstelik her çöl sıcak değildir. Kutup bölgelerinde yer alan geniş buz örtüleri de çok düşük yağış aldıkları için çöl sınıfına girer.
Çöllerin oluşumu; atmosferdeki hava hareketleri, dağ sıraları, okyanus akıntıları ve kıtaların coğrafi konumu gibi birçok doğal sürecin ortak etkisiyle gerçekleşir. Bu süreçler milyonlarca yıl boyunca belirli bölgelerde yağışın azalmasına neden olur ve kendine özgü çöl ekosistemleri ortaya çıkar.
Çöl Nedir?
Çöl, yıl boyunca çok az yağış alan ve bu nedenle bitki örtüsünün seyrek olduğu doğal yaşam alanıdır. Genel kabul gören tanıma göre yıllık yağış miktarı yaklaşık 250 milimetrenin altında olan bölgeler çöl olarak değerlendirilir. Bunun yanında yüksek buharlaşma oranı da kuraklığın devam etmesinde önemli rol oynar.
Çöller denildiğinde akla çoğunlukla kum tepeleri gelir. Oysa dünyadaki çöllerin büyük bölümü kayalık, çakıllı veya sert topraklarla kaplıdır. Kumullar, çöllerin belirli kesimlerinde rüzgârın taşıdığı kumların birikmesiyle oluşur.
Çöller iki ana gruba ayrılır:
- Sıcak çöller: Sahra, Arap ve Avustralya çölleri gibi yıl boyunca yüksek sıcaklıkların görüldüğü bölgeler.
- Soğuk çöller: Antarktika, Arktik ve Gobi’nin bazı bölümleri gibi düşük sıcaklıklara rağmen çok az yağış alan bölgeler.
Her iki çöl türünde de ortak özellik yağışın son derece az olmasıdır.
Çöllerin Oluşumu
Çöller tek bir nedenle oluşmaz. Dünya’nın atmosfer sistemi, okyanusları ve yeryüzü şekilleri birlikte çalışarak bazı bölgelerin uzun süre kurak kalmasına yol açar. Aynı anda birden fazla etkenin görüldüğü çöller de bulunur.
Yüksek basınç kuşaklarının etkisi
Dünya’nın yaklaşık 30 derece kuzey ve 30 derece güney enlemlerinde sürekli yüksek basınç alanları bulunur. Ekvator çevresinde yükselen sıcak hava bu bölgelerde yeniden alçalmaya başlar.
Alçalan hava hareketi bulut oluşumunu sınırlar ve yağış ihtimalini önemli ölçüde azaltır. Uzun yıllar boyunca devam eden bu atmosfer düzeni geniş kurak alanların oluşmasını sağlar.
Sahra Çölü, Arap Çölü ve Avustralya’nın büyük bölümü bu yüksek basınç kuşağının etkisi altında yer alır.
Dağların oluşturduğu yağmur gölgesi
Dağ sıraları da çöl oluşumunda önemli rol oynar. Denizden gelen nemli hava dağ yamaçlarına ulaştığında yükselir, soğur ve yağış bırakır.
Yağışını bırakan hava, dağın diğer tarafına geçtiğinde büyük ölçüde kurumuş olur. Böylece dağın arka kesimlerinde uzun süre kurak kalan bölgeler meydana gelir. Bu etkiye yağmur gölgesi adı verilir.
Kuzey Amerika’daki Büyük Havza Çölü ile Asya’daki Taklamakan Çölü bu oluşum şeklinin belirgin örnekleri arasında gösterilir.
Soğuk okyanus akıntıları
Okyanus akıntıları da kıyıya yakın çöllerin oluşmasında etkili olur. Kutuplardan gelen soğuk su akıntıları, deniz yüzeyindeki buharlaşmayı azaltır. Atmosfere daha az su buharı karıştığı için bulut oluşumu sınırlanır ve kıyı kesimlerinde yağış miktarı oldukça düşük kalır.
Bu etki özellikle Güney Amerika’nın batı kıyıları ile Afrika’nın güneybatısında belirgin şekilde görülür. Humboldt (Peru) Akıntısı, Atacama Çölü’nün kurak yapısının oluşmasına katkı sağlarken, Benguela Akıntısı da Namib Çölü’nün gelişmesinde önemli rol oynar.
İlginç bir durum da sis oluşumudur. Soğuk akıntılar nedeniyle bazı kıyı çöllerinde sık sık yoğun sis görülür. Yağmur neredeyse hiç yağmasa da bazı bitkiler ve canlılar bu sisten yararlanarak su ihtiyacının bir bölümünü karşılayabilir.
Denizlerden uzak iç bölgeler
Denizler, atmosferin en önemli nem kaynaklarıdır. Kıyılardan uzaklaşıldıkça nem taşıyan hava kütlelerinin etkisi azalır. Çok geniş kıtaların iç kesimleri bu nedenle daha kurak iklim özellikleri gösterebilir.
Orta Asya bunun en belirgin örneklerinden biridir. Çevresi yüksek dağlarla çevrili geniş havzalar, denizlerden gelen nemli havanın ulaşmasını zorlaştırır. Yağış miktarı düşük kaldığı için zamanla büyük çöller oluşur.
Gobi Çölü ve Taklamakan Çölü, hem denizlerden uzak konumları hem de çevrelerindeki yüksek dağ sıraları nedeniyle kuraklığın uzun süre devam ettiği bölgeler arasında yer alır.
Kutup iklimi ve soğuk çöller
Çöl kavramı sıcak havayla özdeşleşmiş olsa da temel ölçüt yağış miktarıdır. Kutup bölgelerinde sıcaklık çok düşük olduğu için havanın taşıyabileceği su buharı miktarı da oldukça azdır. Bu nedenle bulut oluşumu sınırlı kalır ve yıllık yağış miktarı birçok sıcak çölden bile daha düşüktür.
Bu özellikleri nedeniyle Antarktika ve Arktik geniş birer soğuk çöl olarak kabul edilir. Yağışın büyük bölümü kar şeklinde gerçekleşir ve yıllık toplam miktar oldukça düşüktür.
Antarktika, yaklaşık 14 milyon kilometrekarelik yüzölçümüyle Dünya’nın en büyük çölüdür. Bu bilgi, çöl denildiğinde akla gelen klasik sıcak ve kumlu arazi algısından farklı bir bakış açısı sunar.
Çöllerin Ortak Özellikleri
Her çölün kendine özgü iklimi ve coğrafi yapısı bulunsa da çoğunda ortak görülen bazı özellikler vardır.
Yağış miktarı yıl boyunca oldukça düşüktür. Bazı bölgelerde yıllarca ölçülebilir düzeyde yağmur görülmeyebilir. Buna karşılık buharlaşma oranı yüksek olduğu için yüzeyde su birikimi oluşmaz.
Bitki örtüsü seyrektir. Su kaybını azaltacak şekilde gelişen çalılar, sukulentler ve derin köklü bitkiler çöl ekosistemine uyum sağlamıştır.
Toprak yapısı da bölgeden bölgeye değişir. Kumullar çöllerin simgesi hâline gelmiş olsa da kayalık platolar, çakıllı düzlükler ve sertleşmiş kil tabakaları çok daha geniş alanlar kaplar.
Sıcak çöllerde gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farkı oldukça yüksektir. Gündüz saatlerinde yüzey sıcaklığı 50 °C’nin üzerine çıkabilirken gece hava sıcaklığı hızla düşebilir. Soğuk çöllerde ise yılın büyük bölümünde donma noktasının altındaki sıcaklıklar görülür.
Çöllerde Yaşam
Kurak iklim koşulları yaşamı zorlaştırsa da çöller çok sayıda bitki ve hayvan türüne ev sahipliği yapar. Bu canlıların ortak özelliği, suyu verimli kullanmalarını sağlayan uyum mekanizmaları geliştirmiş olmalarıdır.
Bitkilerin uyum mekanizmaları
Çöl bitkileri su kaybını azaltacak özelliklere sahiptir. Bazı türler suyu gövdesinde depolar, bazıları ise yer altındaki su kaynaklarına ulaşabilmek için metrelerce derine inen kök sistemleri geliştirir.
Yaprakların küçülmesi veya diken hâline dönüşmesi de bu uyumlardan biridir. Böylece buharlaşma azalır ve bitki elindeki suyu daha uzun süre koruyabilir.
Kısa süreli yağışların ardından hızla filizlenen tek yıllık bitkiler de çöllerde yaygındır. Bu bitkiler yaşam döngülerini birkaç hafta içinde tamamlayarak tohum bırakır ve bir sonraki yağış dönemini bekler.
Hayvanların uyum mekanizmaları
Çöl hayvanları da yüksek sıcaklık ve su kıtlığına karşı çeşitli uyumlar geliştirmiştir. Pek çok tür gündüz saatlerinde yuvalarında veya gölgede kalır, beslenme faaliyetlerini ise geceleri sürdürür. Bu davranış, vücut sıcaklığının yükselmesini ve su kaybını azaltır.
Develer çöl yaşamının en bilinen örneklerinden biridir. Hörgüçlerinde su değil, yağ depolarlar. Gerektiğinde bu yağ enerjiye dönüştürülür ve metabolik süreçler sırasında su açığa çıkar. Ayrıca uzun süre susuz kalabilmeleri, yoğun idrar üretmeleri ve vücut sıcaklıklarını geniş bir aralıkta dengeleyebilmeleri çöl koşullarına uyum sağlamalarını kolaylaştırır.
Çöl tilkileri, sürüngenler, akrepler, böcekler ve çok sayıda kemirgen türü de farklı uyum mekanizmaları sayesinde bu zorlu ortamlarda yaşamlarını sürdürebilir.
İnsan yaşamı ve vahalar
İnsanlar binlerce yıldır çöllerde yaşamaktadır. Yer altı sularının yüzeye yaklaştığı bölgelerde oluşan vahalar, tarih boyunca yerleşimlerin ve ticaret yollarının önemli durakları olmuştur.
Vahalarda hurma ağaçları yetiştirilebilir, tarım yapılabilir ve içme suyu sağlanabilir. Bu nedenle Sahra ve Arap çöllerindeki birçok yerleşim, doğal su kaynaklarının çevresinde kurulmuştur.
Geçmişte kervan yolları vahalar arasında uzanırken günümüzde modern ulaşım ve sulama sistemleri sayesinde çöl bölgelerinde daha büyük yerleşimler de bulunur.
Dünyanın En Büyük Çölleri
Dünya üzerinde sıcak ve soğuk iklimlerde yer alan çok sayıda çöl bulunur. Yüzölçümleri, iklimleri ve coğrafi özellikleri bakımından birbirinden farklı olsalar da her biri düşük yağış miktarıyla öne çıkar.
Antarktika Çölü
Yaklaşık 14 milyon kilometrekare yüzölçümüne sahip olan Antarktika, Dünya’nın en büyük çölüdür. Kalın buz tabakalarıyla kaplı olmasına rağmen yıllık yağış miktarı oldukça düşüktür. Kıtanın iç kesimlerinde bazı bölgeler onlarca yıl boyunca çok az kar alır.
Şiddetli rüzgârlar, düşük sıcaklıklar ve uzun kutup geceleri Antarktika’yı gezegenin en zorlu yaşam alanlarından biri hâline getirir.
Arktik Çölü
Arktik Çölü, Kuzey Kutbu çevresindeki Grönland’ın kuzeyi, Kanada’nın Arktik Adaları ve Rusya’nın kuzey kıyıları gibi bölgeleri kapsar.
Yılın büyük bölümü donmuş topraklarla kaplıdır. Bitki örtüsü oldukça seyrektir ve kısa yaz döneminde yosunlar, likenler ile küçük tundra bitkileri gelişebilir. Kutup ayıları, misk öküzleri ve kutup tilkileri bu ekosistemin simge canlıları arasında yer alır.
Sahra Çölü
Yaklaşık 9 milyon kilometrekare büyüklüğündeki Sahra, Dünya’nın en büyük sıcak çölüdür. Kuzey Afrika’nın büyük bölümünü kaplayan bu dev çöl; Fas’tan Mısır’a, Moritanya’dan Sudan’a kadar birçok ülkeye uzanır.
Sahra’nın büyük kısmı kum denizi olarak düşünülse de geniş kayalık platolar, çakıllı düzlükler ve dağlık alanlar da önemli yer tutar. Dev kumulların yüksekliği bazı bölgelerde 150 metreyi aşabilir.
Tarih boyunca Sahra, Afrika’nın kuzeyi ile Sahra Altı Afrika arasında kurulan ticaret yollarının merkezlerinden biri olmuştur. Develerle yapılan uzun kervan yolculukları, bu bölgenin ekonomik ve kültürel tarihinde önemli bir yer tutar.
Arap Çölü
Arap Çölü, Arap Yarımadası’nın büyük bölümünü kaplar ve yaklaşık 2,3 milyon kilometrekarelik bir alana yayılır. Suudi Arabistan başta olmak üzere Ürdün, Irak, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri, Umman ve Yemen’in bazı kesimlerini içine alır.
Bölgenin en dikkat çekici bölümü Rubülhali (Boş Çeyrek) olarak bilinir. Yaklaşık 650 bin kilometrekare büyüklüğündeki bu alan, dünyanın en geniş kesintisiz kum denizlerinden biridir. Yüzlerce kilometre boyunca uzanan kumullar, rüzgârın etkisiyle sürekli şekil değiştirir.
Yaz aylarında gündüz sıcaklıkları oldukça yüksek değerlere ulaşırken yağış miktarı yıl boyunca son derece düşüktür. Kurak iklime rağmen akasya türleri, çöl çalıları ve çeşitli sürüngenler bu ekosisteme uyum sağlamıştır.
Gobi Çölü
Gobi Çölü, Moğolistan’ın güneyi ile Çin’in kuzeyinde yer alır. Yaklaşık 1,3 milyon kilometrekare yüzölçümüyle Asya’nın en büyük çöllerinden biridir.
Gobi, geniş kum denizlerinden çok çakıllı düzlükleri, kayalık alanları ve kurak bozkırlarıyla tanınır. Kış aylarında sıcaklık -40 °C‘ye kadar düşebilirken yaz mevsiminde 40 °C‘nin üzerine çıkabilir. Bu büyük sıcaklık farkı, karasal iklimin en belirgin özelliklerinden biridir.
Bölge, tarih öncesi canlılara ait fosilleriyle de dünya çapında önem taşır. Özellikle dinozor yumurtalarının ilk kez bilimsel olarak tanımlandığı alanlardan biri Gobi Çölü’dür.
Kalahari Çölü
Kalahari, Güney Afrika, Botsvana ve Namibya’nın büyük bölümüne yayılan geniş bir kurak bölgedir. Yaklaşık 900 bin kilometrekare yüzölçümüne sahiptir.
Yıllık yağış miktarı birçok çölden daha yüksek olduğu için bazı bölgelerinde çalılar, otlaklar ve küçük ağaç toplulukları görülebilir. Mevsimsel yağışlar sayesinde yabani otçullar ve onları takip eden yırtıcılar için uygun yaşam alanları oluşur.
Kalahari; aslanlar, çitalar, sırtlanlar, antiloplar ve mirketler gibi birçok canlı türüne ev sahipliği yapar. Bölge aynı zamanda binlerce yıldır burada yaşayan San halkının geleneksel yaşamıyla da tanınır.
Atacama Çölü
Şili’nin kuzeyinde, And Dağları ile Büyük Okyanus arasında uzanan Atacama Çölü, Dünya’nın en kurak bölgeleri arasında yer alır. Bazı meteoroloji istasyonlarında uzun yıllar boyunca ölçülebilir yağış kaydedilmediği olmuştur.
Bu aşırı kuraklığın oluşmasında Humboldt Soğuk Su Akıntısı, And Dağları’nın oluşturduğu yağmur gölgesi ve bölgedeki atmosfer koşulları birlikte etkili olur.
Atacama’nın yüksek rakımlı kesimlerinde tuz gölleri, volkanlar ve renkli kaya oluşumları bulunur. Açık gökyüzü, düşük nem oranı ve ışık kirliliğinin son derece az olması nedeniyle dünyanın en gelişmiş astronomi gözlemevlerinin önemli bir bölümü bu bölgede kurulmuştur.
Çöllerin Zaman İçindeki Değişimi
Çöller milyonlarca yıl boyunca aynı görünümünü koruyan sabit bölgeler değildir. Dünya’nın iklim sistemi değiştikçe kurak alanların sınırları da zaman içinde genişleyebilir veya daralabilir.
Geçmişte bugünkü Sahra Çölü’nün önemli bir bölümü göller, nehirler ve geniş otlaklarla kaplıydı. Yaklaşık 6 bin ila 10 bin yıl önce bölgede yaşayan insanlar avcılık yapıyor, balık tutuyor ve büyük memelilerle birlikte yaşamlarını sürdürüyorlardı. Mağara resimleri ve tortul kayıtları bu döneme ait önemli kanıtlar sunar.
Günümüzde ise iklim değişikliği, arazi kullanımındaki değişimler ve bitki örtüsünün azalması bazı bölgelerde çölleşme sürecini hızlandırmaktadır. Kuraklık süresinin uzaması ve toprağın verimini kaybetmesi, tarım alanlarını ve doğal yaşamı doğrudan etkileyebilir.
Çöllerin oluşumu ve değişimi, Dünya’nın atmosferi, okyanusları ve kara yüzeyi arasındaki uzun süreli etkileşimin bir sonucudur. Bu nedenle çöller, gezegenimizin iklim geçmişini anlamada bilim insanları için önemli doğal laboratuvarlar arasında yer alır.
Sonuç
Çöller, düşük yağış miktarıyla şekillenen ve birbirinden farklı doğal koşullara sahip geniş ekosistemlerdir. Atmosfer hareketleri, dağ sıraları, okyanus akıntıları ve kıtaların konumu bu bölgelerin oluşumunda belirleyici rol oynar. Sıcak kum denizlerinden kutuplardaki buz çöllerine kadar uzanan bu geniş çeşitlilik, Dünya’nın iklim sisteminin ne kadar karmaşık ve dinamik olduğunu da gösterir.