Nöbetçi Eczaneler
Yurttaş Kane, 1941 yılında Orson Welles tarafından yönetilen ve başrolünde Welles’in yer aldığı Amerikan sinemasının en önemli filmlerinden biridir. Charles Foster Kane adlı zengin bir medya patronunun hayatını konu alan film, bir insanın ölümünden sonra geride bıraktığı izleri araştıran gazetecinin çalışması üzerinden ilerler.
Filmin merkezinde Kane’in ölmeden önce söylediği “Rosebud” kelimesi bulunur. Gazeteci Jerry Thompson, bu kelimenin anlamını çözmeye çalışırken Kane’in çocukluğundan yaşlılığına kadar uzanan hayatını farklı insanların anlatımları üzerinden ortaya çıkarır.
Yurttaş Kane’i sinema tarihinde özel bir yere taşıyan temel özellik, hikâyesinden çok hikâyeyi anlatma biçimidir. Derin odak görüntüleri, sıra dışı kamera açıları, parçalı zaman kullanımı, yaratıcı kurgu, ses tasarımı ve çok katmanlı karakter anlatımı 1940’ların Hollywood sinemasında güçlü bir yenilik etkisi yarattı. American Film Institute da filmi Gregg Toland’ın görüntü yönetimi, Bernard Herrmann’ın müziği ve Welles’in yönetmenliği üzerinden sinema tarihinin önemli yapımlarından biri olarak ele alır.
Yurttaş Kane’in Konusu
Film, Charles Foster Kane’in ölüm sahnesiyle açılır. Kane, büyük ve gösterişli malikanesi Xanadu’da hayatını kaybederken son sözü “Rosebud” olur.
Bu kelime ülke çapında yayımlanan bir haber filmiyle gündeme gelir. Gazeteci Jerry Thompson, Kane’in hayatını araştırarak bu son sözün ne anlama geldiğini bulmaya çalışır.
Thompson’ın araştırması filmin asıl anlatı yapısını oluşturur. Kane’i tanıyan insanların anıları üzerinden onun çocukluğu, gazetecilik kariyeri, siyasi hedefleri, ilişkileri ve serveti ortaya çıkar.
Charles Foster Kane Nasıl Bir Karakterdir?
Charles Foster Kane, büyük bir servet sahibi olan ve gazetecilik alanında geniş bir medya imparatorluğu kuran kurgusal bir karakterdir.
Çocukluk döneminde ailesinden ayrılarak büyük bir servetin mirasçısı olur. Yetişkinliğinde gazeteler satın alır, siyasi güç kazanmaya çalışır, sanat eserleri toplar ve Xanadu adlı devasa bir malikâne inşa ettirir.
Kane’in hikâyesi servetin ve gücün bir insanın hayatını nasıl değiştirebildiğini gösterirken karakterin giderek çevresindeki insanlardan uzaklaşmasını da anlatır.
Filmin senaryosunu Herman J. Mankiewicz ve Orson Welles birlikte yazdı. Akademi Ödülleri kayıtlarına göre ikili, 1942’de En İyi Özgün Senaryo Oscar’ını kazandı.
Yurttaş Kane’i Farklı Yapan Sinema Teknikleri
Yurttaş Kane’in sinema tarihindeki etkisi birkaç teknik tercihin aynı film içinde birleşmesinden kaynaklanır. Görüntü yönetmeni Gregg Toland’ın çalışmaları ve Welles’in sahneleme anlayışı, filmin görsel dilinin temelini oluşturdu.
Derin Odak Tekniği
Filmde kullanılan en dikkat çekici görüntü tekniklerinden biri derin odak kullanımıdır.
Derin odak, görüntünün ön, orta ve arka planlarının aynı anda net görünmesini sağlar. Böylece yönetmen kadrajın farklı bölgelerinde aynı anda önemli olaylar gösterebilir.
American Film Institute, Welles ve görüntü yönetmeni Gregg Toland’ın Yurttaş Kane’de derin odak tekniğini geliştirdiğini ve ön plan ile arka plandaki unsurların birlikte net görünmesini sağladığını belirtir.
Bu yöntem seyircinin bakışını tek bir karaktere zorunlu olarak yönlendirmek yerine kadrajı keşfetmesine imkân verir.
Alçak Kamera Açıları ve Tavanlar
Yurttaş Kane’de kamera zaman zaman zemine çok yakın konumlandırılır. Bu yöntem karakterleri daha heybetli gösterebilir ve güç ilişkilerini görsel olarak vurgular.
Welles ve Toland, bu kamera açılarını kullanabilmek için setlerde zemine delikler açtı ve gerçekçi tavanlar oluşturdu. American Film Institute’un verdiği bilgiye göre bu uygulama, kameranın aşağıdan yukarıya bakmasını mümkün kıldı.
Dönemin stüdyo sinemasında kameranın genellikle göz hizasında kullanılmasına kıyasla bu tercih filmin görüntü dilini belirgin biçimde farklılaştırdı.
Işık, Gölge ve Set Tasarımı
Film yoğun kontrastlara sahip siyah-beyaz görüntüler kullanır. Işık ve gölge, karakterlerin psikolojik durumlarını ve sahnelerdeki güç ilişkilerini destekler.
Özellikle Kane’in yaşlandığı ve giderek yalnızlaştığı bölümlerde geniş mekânlar, karanlık alanlar ve karakterlerin küçük gösterildiği kadrajlar dikkat çeker.
Bu görsel yaklaşım, Kane’in sahip olduğu maddi büyüklük ile kişisel yalnızlığı arasında güçlü bir karşıtlık oluşturur.
Kurgu, Zaman ve Ses Kullanımı
Yurttaş Kane’in hikâyesi kronolojik olarak ilerlemez. Thompson’ın araştırması sırasında Kane’in geçmişine dönülür ve farklı karakterlerin anıları aracılığıyla aynı hayatın farklı dönemleri gösterilir.
Böylece seyirci Kane’i tek bir anlatıcının gözünden tanımaz. Her tanık onun başka bir yönünü ortaya çıkarır.
Filmin müziğini Bernard Herrmann besteledi. AFI arşivine göre Herrmann, Kane’in gücünü temsil eden dört notalı bir motif ile Rosebud’a bağlı bir müzikal motif oluşturdu; Rosebud teması filmin başındaki ölüm sahnesinden itibaren farklı biçimlerde tekrar kullanıldı.
Bu yapı, müziği atmosfer oluşturan bir unsurun ötesine taşıyarak filmin anlatısına bağladı.
Yurttaş Kane ve William Randolph Hearst Bağlantısı
Charles Foster Kane’in karakteri, dönemin güçlü medya patronlarından William Randolph Hearst ile belirgin benzerlikler taşır.
Hearst, Amerika Birleşik Devletleri’nde geniş bir gazete imparatorluğu kurmuş güçlü bir yayıncıydı. Kane de gazete sahibi olan, siyasi nüfuz elde etmeye çalışan ve büyük bir servet yöneten bir medya patronudur.
Filmde Kane’in opera sanatçısı Susan Alexander’ı desteklemesi de Hearst ile sevgilisi Marion Davies arasındaki ilişkiyle karşılaştırılmıştır.
American Film Institute, filmin Hearst’ten esinlenen unsurlar taşıdığını ve Hearst’ün filmden ciddi biçimde rahatsız olduğunu belirtir. Hearst’e bağlı gazetelerde filmin tanıtım ve haberlerine karşı bir boykot uygulandığı da AFI’nin film kayıtlarında yer alır.
Yurttaş Kane Bir William Randolph Hearst Biyografisi mi?
Hayır. Kane karakteri Hearst ile güçlü paralellikler taşısa da karakter doğrudan Hearst’ün biyografik karşılığı olarak değerlendirilmemelidir.
Mankiewicz ve Welles, dönemin güçlü medya patronlarından ve zengin Amerikalılardan çeşitli özellikleri bir araya getirerek Kane karakterini oluşturdu.
Bu nedenle film, tek bir gerçek kişinin hayatını anlatmaktan çok servet, medya gücü, siyaset, ilişkiler ve kişisel yalnızlık üzerine kurulmuş kurgusal bir karakter incelemesidir.
Rosebud Gizemi Nedir?
Yurttaş Kane’in en ünlü gizemi, Charles Foster Kane’in ölümünden hemen önce söylediği “Rosebud” kelimesidir. Gazeteci Jerry Thompson, bu son sözün anlamını çözmek için Kane’in hayatını araştırır ve onunla yakın ilişkisi bulunan insanlarla görüşür.
Kane’in ikinci eşi Susan Alexander, eski arkadaşı Jedediah Leland ve uşağı Raymond, onun hayatının farklı dönemlerine ışık tutar. Her anlatım Kane’in başka bir yönünü ortaya çıkarır. Buna rağmen hiçbiri Rosebud’un ne olduğunu bilmez.
Filmin sonunda gizemin cevabı seyirciye gösterilir.
Rosebud’un Gerçek Anlamı
Rosebud, Kane’in çocukluk kızağının adıdır. Kane’in çocukluğunda ailesinden ayrılmaya hazırlandığı sırada dışarıda bu kızakla oynadığı görülür. Annesi, onun geleceğiyle ilgili kararını verdiğinde Kane’in çocukluğu da sona ermeye başlar.
Filmin finalinde Xanadu’daki eşyalar tasfiye edilirken çocukluk kızağı da yakılmak üzere ayrılır. Kamera, kızakta yazan “Rosebud” adını gösterir ve filmin başından beri aranan kelimenin ne olduğu böylece ortaya çıkar.
Smithsonian Magazine’in Yurttaş Kane üzerine değerlendirmesinde de Rosebud’un Kane’in çocukluk kızağı olduğu belirtilir. Buradaki asıl önem, kızağın maddi değerinden çok Kane’in hayatında temsil ettiği geçmişte ortaya çıkar.
Rosebud’un Sembolizmi
Rosebud, Kane’in kaybettiği çocukluğu, aile bağlarını ve aidiyet duygusunu temsil eder.
Kane çocukken ailesinden ayrılır ve büyük bir servetin sahibi olur. Yetişkinlik döneminde gazeteler, sanat eserleri, siyasi güç ve Xanadu gibi büyük yapılar elde eder. Buna rağmen ölüm anında hatırladığı nesne, çocukluğuna ait basit bir kızaktır.
Bu durum Rosebud’u Kane’in bütün hayatını açıklayan tek bir anahtar hâline getirmez. Sembol, daha çok onun geçmişine duyduğu özlemi ve çocukken kaybettiği hayatı işaret eder. Smithsoni an Magazine’in aktardığı Roger Ebert yorumunda da Rosebud’un ne olduğunu açıkladığı, fakat Kane için ne anlama geldiğini bütünüyle açıklamadığı vurgulanır.
Bu nedenle filmin sonunda gizem çözülürken Kane karakteri hakkındaki soru tamamen kapanmaz.
Rosebud İsminin Kökeni
Kızağın filmdeki kimliği kesin olsa da “Rosebud” adının senaryoya nasıl girdiği konusunda farklı görüşler bulunur.
Smithsonian Magazine’in Herman J. Mankiewicz üzerine araştırmasında, Rosebud adının Mankiewicz’in çocukluk dönemindeki bir Rosebud marka bisikletle bağlantılı olabileceği aktarılır. Başka bir araştırma ise Mankiewicz’in 1914 Kentucky Derby’sini kazanan Old Rosebud adlı ata yaptığı bahis üzerinde durur.
Bu nedenle Rosebud adının gerçek hayattaki kaynağı konusunda kesin bir açıklama bulunmaz. Film açısından önemli olan ise adın hangi kaynaktan geldiğinden çok, Welles ve Mankiewicz tarafından Kane’in çocukluğunu temsil eden bir sembole dönüştürülmüş olmasıdır.
Yurttaş Kane İlk Gösterildiğinde Neden Tartışma Yarattı?
Filmin Hearst ile benzerlikleri daha gösterime girmeden tartışmalara yol açtı.
Hearst’ün filmden duyduğu rahatsızlık, filmin tanıtımına ve gösterimine yönelik baskıların ortaya çıkmasına neden oldu. AFI’nin kayıtlarına göre Hearst’ün gazetelerinde RKO filmlerine ait reklam, tanıtım ve eleştirilerin yayımlanmaması yönünde uygulamalar gerçekleştirildi.
Bu gerilim, Yurttaş Kane’in daha ilk döneminden itibaren sinema ile medya gücü arasındaki ilişki üzerinden tartışılmasına yol açtı.
Yurttaş Kane’in Oscar Başarısı
Yurttaş Kane, 1942’de düzenlenen Akademi Ödülleri’nde En İyi Özgün Senaryo ödülünü kazandı.
Film toplam dokuz Oscar adaylığı aldı. Bu adaylıklar arasında En İyi Film, Yönetmen, Erkek Oyuncu, Görüntü Yönetimi, Kurgu, Müzik ve Ses Kaydı kategorileri de bulunuyordu. Akademi’nin resmi kayıtlarında Yurttaş Kane’in dokuz adaylıkla bir ödül kazandığı görülür.
Filmin sinema tarihindeki itibarı ise zaman içinde daha da güçlendi. İlk gösterildiği dönemde aldığı eleştirilerden bağımsız olarak sonraki kuşak yönetmenler, eleştirmenler ve sinema araştırmacıları tarafından teknik ve anlatısal özellikleri nedeniyle temel filmler arasında değerlendirildi.
Yurttaş Kane’in Sinema Tarihindeki Etkisi
Yurttaş Kane’in kalıcı etkisi tek bir teknik yenilikten kaynaklanmaz.
Film, kamera, kurgu, ses, ışık ve anlatı yapısını aynı sistem içinde kullanarak seyircinin film izleme biçimini değiştiren örneklerden biri oldu.
Kane’in hayatının farklı kişilerin anıları üzerinden anlatılması, karakterin tek bir doğru tanıma indirgenmesini engelledi. Derin odak görüntüleri kadrajın farklı noktalarını anlatının parçası hâline getirdi. Alçak kamera açıları karakterlerin güç ilişkilerini görsel olarak destekledi. Ses ve müzik ise karakterlerin ve sahnelerin anlamını güçlendirdi.
Bu özelliklerin birçoğunun sinemada daha önce örnekleri bulunuyordu. Yurttaş Kane’in farkı, bu teknikleri tek bir bütünlük içinde kullanması ve bunları karakter anlatımının parçası hâline getirmesiydi.
Yurttaş Kane Neden Hâlâ Önemli?
Yurttaş Kane’in bugün hâlâ konuşulmasının temelinde filmin iki farklı düzeyde çalışabilmesi bulunur.
İlk düzeyde film, büyük bir medya patronunun yükselişini ve düşüşünü anlatan güçlü bir karakter hikâyesidir. İkinci düzeyde ise seyirciye bir insanın hayatının başkalarının anıları üzerinden ne kadar eksik ve parçalı biçimde anlaşılabileceğini gösterir.
Rosebud bu yapının merkezinde yer alır. Seyirci filmin sonunda kelimenin neyi ifade ettiğini öğrenir. Buna rağmen Kane’in bütün hayatını tek bir kelimeyle açıklayamaz.
Bu nedenle Rosebud gizemi, basit bir “kızak nedir?” sorusundan daha büyük bir anlatı aracına dönüşür.
Sonuç: Rosebud’un Ardındaki Yurttaş Kane
Yurttaş Kane, 1941 yılında çekilmiş eski bir Hollywood filmi olmanın çok ötesinde, sinema anlatısının nasıl kurulabileceğini gösteren önemli bir yapımdır.
Orson Welles ve Gregg Toland’ın görüntü çalışmaları, derin odak kullanımı, alçak kamera açıları, ışık ve gölge düzenlemeleri; Herman J. Mankiewicz ve Welles’in parçalı anlatımı; Robert Wise’ın kurgusu ve Bernard Herrmann’ın müziği filmin kendine özgü yapısını oluşturdu. Akademi kayıtları da filmin senaryo, yönetmenlik, oyunculuk, görüntü yönetimi, kurgu ve müzik gibi birçok alanda aday gösterildiğini doğrular.
Rosebud ise filmin en ünlü sembolüdür. Filmde bunun Kane‘in çocukluk kızağı olduğu açıklanır. Kızağın anlamı çocukluk, aile ve kaybedilmiş geçmişle ilişkilendirilir.
Yurttaş Kane’in asıl başarısı, seyirciye bir gizemin cevabını vermekten çok, bir insanın hayatını gerçekten neyin tanımladığını düşündürmesidir. Kane hakkında onlarca kişinin anlattığı farklı hikâyeler vardır; Rosebud ise bu büyük hayatın içinde kaybolmuş küçük ve kişisel bir anıyı temsil eder.