Nöbetçi Eczaneler
Bir tiyatro oyununun sonunda, konser sırasında, başarılı bir konuşmanın ardından veya bir sporcunun zaferinde ellerimizi birbirine vurarak tepki veririz. Alkış, günümüzde beğeni, takdir, destek, kutlama ve saygı göstermenin en yaygın yollarından biridir.
Alkışın ilk kez ne zaman ortaya çıktığı kesin olarak bilinmiyor. İnsanların ellerini birbirine vurarak ses çıkarması, yazılı tarihten çok daha eski bir davranış olabilir. Tarihsel kaynaklarda alkışa ilişkin daha belirgin kayıtlar özellikle Antik Yunan ve Roma dünyasında karşımıza çıkar. Roma döneminde alkış, tiyatro gösterilerinden siyasi törenlere kadar uzanan geniş bir kullanım alanına sahipti.
Alkışın Kökeni
Alkışın ilk kez ne zaman ortaya çıktığı kesin olarak bilinmiyor. İnsanların ellerini birbirine vurarak ses çıkarması, yazılı tarihten çok daha eski bir davranış olabilir. İki elin birbirine vurulması kolayca fark edilen bir ses oluşturduğu için alkış, topluluk içinde söz kullanmadan tepki göstermenin basit yollarından biri haline gelmiş olabilir.
Alkışın fiziksel hareketi ile belirli bir anlam kazanması arasında da uzun bir süreç bulunuyor. İnsan toplulukları el çırpmayı zaman içerisinde onay, beğeni ve coşku göstergesi olarak kullanmaya başladı. Yazılı kaynaklar ise bu davranışın belirli toplumsal kurallara sahip olduğunu özellikle Antik Çağ’dan itibaren göstermeye başlıyor.
Antik Yunan’da Seyirci Tepkileri
Antik Yunan’da tiyatro, binlerce kişiyi bir araya getiren önemli bir kamusal etkinlikti. Seyirciler gösterilere sessizce katılan pasif bir topluluk değildi; oyun sırasında beğenilerini ve tepkilerini alkış, bağırış ve tezahüratlarla ifade edebiliyorlardı.
Antik Yunan seyircisinin davranışlarına ilişkin kaynaklar, Roma dönemindeki kayıtlar kadar ayrıntılı değildir. Bu nedenle modern alkış geleneğinin başlangıcını doğrudan Antik Yunan’daki belirli bir uygulamaya bağlamak mümkün değildir. Tiyatro kültürü, toplu seyirci tepkilerinin geliştiği önemli ortamlardan biri olarak değerlendirilebilir.
Alkışın daha belirgin kurallara ve farklı kullanım biçimlerine kavuşması ise Roma döneminde görülür.
Antik Roma’da Alkış Kültürü
Roma dünyasında alkış, tiyatrolardan halka açık gösterilere ve siyasi törenlere kadar geniş bir kullanım alanına sahipti. Latince plausus, el çırparak gösterilen onayı ifade ederken acclamatio daha geniş anlamda toplu bağırış ve sözlü onay için kullanılıyordu.
Roma’daki alkış biçimleri de çeşitlilik gösteriyordu. Seyirciler ellerini birbirine vurabiliyor, parmaklarını kullanarak farklı sesler çıkarabiliyor ve kıyafetlerini sallayarak beğenilerini gösterebiliyordu. 1911 tarihli Encyclopaedia Britannica‘nın “Applause” maddesi, Roma’daki bu uygulamaların gösteriler sırasında farklı derecelerde onay ifade etmek için kullanıldığını aktarıyor.
Roma’da alkışın kullanım alanı genişledikçe tiyatrodaki seyirci tepkisi ile siyasi ve toplumsal gösteriler arasındaki sınır da giderek genişledi.
Tiyatroda Alkış
Roma tiyatrosunda seyircinin alkışı gösterinin doğal parçalarından biriydi. Oyuncular ve göstericiler, performansın sonunda seyircinin tepkisini bekleyebiliyordu.
Roma tiyatrosunda kullanılan “Valete et plaudite!” ifadesi bunun bilinen örneklerinden biridir. Latince ifade “Hoşça kalın ve alkışlayın” anlamına gelir ve oyunun sonunda seyirciden alkış istendiğini gösterir.
Böylece alkış, gösteriye verilen kendiliğinden bir tepkinin yanında tiyatro geleneğinin belirli bir aşamasına da dönüşmüştü.
Alkışın Siyasi Gücü
Roma’da alkışın etkisi tiyatro salonlarıyla sınırlı kalmadı. İmparatorların ve önemli devlet adamlarının halka açık etkinliklerde karşılanması sırasında alkış, tezahürat ve övgü sözleri birlikte kullanılıyordu.
Özellikle Nero döneminde bu davranışların daha organize hale geldiği görülüyor. A Dictionary of Greek and Roman Antiquities, Nero’nun kendisini karşılamak için Augustani adı verilen ve binlerce gençten oluşan gruplar oluşturduğunu aktarıyor. Bu gruplar imparatoru öven sözleri belirli biçimlerde tekrar ederek toplu bir gösteri oluşturuyordu.
Böylece alkış, bireysel beğeninin yanında siyasi desteğin ve toplumsal sadakatin gösterilmesinde kullanılan bir araca dönüştü.
Profesyonel Alkışçılar
Kalabalığın tepkisinin gösteriler üzerindeki etkisi arttıkça, alkışı yönlendiren kişiler de ortaya çıktı. Antik Roma’da bazı gösteriler ve halka açık okumalar sırasında ücret karşılığında alkışlayan kişilerin kullanıldığına ilişkin kaynaklar bulunuyor.
Bu geleneğin daha sonraki dönemlerdeki en bilinen örneklerinden biri Fransa’da ortaya çıkan claque oldu. Özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda Fransız tiyatro ve opera salonlarında görev yapan claque üyeleri, belirli anlarda alkışlayarak seyircinin tepkisini yönlendiriyordu.
Böylece alkış, bireysel bir tepki olmaktan çıkıp gerektiğinde organize edilebilen bir seyirci davranışına da dönüştü.
Alkışın Dini ve Toplumsal Hayattaki Yeri
Alkış zaman içerisinde tiyatro ve gösteri dünyasının dışına çıkarak dini ve toplumsal etkinliklerde de kullanıldı. Özellikle etkili konuşmacıların ve vaizlerin topluluk önünde yaptığı konuşmalar sırasında alkış, onay göstergesi olarak ortaya çıkabiliyordu.
Eusebius’un Kilise Tarihi adlı eserinde Samosatalı Paulos’un konuşmaları sırasında cemaatin verdiği tepkilere ilişkin anlatımlar bulunuyor. 4. ve 5. yüzyıllarda etkili Hristiyan vaizlerin konuşmalarının alkışlarla karşılandığına dair kayıtlar da mevcut.
1911 tarihli Encyclopaedia Britannica, özellikle bu dönemde bazı vaizlerin hitabetinin cemaat tarafından alkışlarla karşılandığını aktarıyor. Sonraki dönemlerde dini törenlerde daha sessiz ve törensel bir anlayışın yaygınlaşmasıyla bu kullanım geriledi.
Modern Alkış Kültürünün Oluşumu
Günümüzde alkış denildiğinde akla tiyatro, konser, konferans, ödül törenleri ve spor karşılaşmaları geliyor. Alkış bu ortamlarda belirli bir kişinin veya grubun performansına verilen toplu geri bildirim işlevini taşıyor.
Tiyatro oyuncularının oyunun sonunda sahneye yeniden çıkması, konserlerde sanatçının seyirci tarafından tekrar sahneye çağrılması ve ödül törenlerinde kazananların alkışlarla karşılanması modern alkış kültürünün yerleşmiş örnekleri arasında bulunuyor.
Alkışın Bir Görgü Kuralına Dönüşmesi
Alkışın yaygınlaşmasıyla birlikte zamanlaması da bazı etkinliklerde bir görgü kuralına dönüştü. Özellikle klasik müzik konserlerinde eserin bölümleri arasındaki sessizlik, performansın önemli bir parçası kabul ediliyor.
Bu nedenle klasik müzik dinleyicileri, eserin tamamlanmasını bekleyerek alkışlıyor. Konser salonlarındaki bu beklenti, alkışın kültürel kurallara göre şekillenen bir davranış olduğunu gösteriyor.
Alkış Neden Bulaşıcıdır?
Bir salonda birkaç kişinin alkışlamaya başlaması, kısa sürede yüzlerce kişinin aynı davranışa katılmasına yol açabiliyor. Bunun temelinde insanların çevrelerindeki kişilerin davranışlarından etkilenmesi bulunuyor.
2013 yılında Journal of the Royal Society Interface dergisinde yayımlanan bir araştırmada akademik sunumların ardından gerçekleşen alkışlar incelendi. Araştırmacılar, bir kişinin alkışlamaya başlama ihtimalinin çevresindeki insanların kaçının alkışladığıyla ilişkili olduğunu belirledi.
Çalışma, alkışın sosyal bulaşma özelliği taşıdığını gösterdi. İnsanlar bir performansı değerlendirmeye devam ederken çevrelerindeki kişilerin davranışlarını da gözlemliyor ve kalabalığın tepkisine katılabiliyor.
Bu durum alkışın neden kısa sürede bütün salona yayıldığını açıklıyor. Birkaç kişinin başlattığı el çırpma hareketi, saniyeler içinde grubun ortak davranışına dönüşebiliyor.
Alkışın Anlamı
Alkış bugün birden fazla anlam taşıyor. Beğeni, takdir, destek, kutlama ve saygı bunların başlıcalarıdır.
Bir tiyatro oyununun sonunda sanatçıyı takdir etmek, bir sporcunun başarısını kutlamak, konuşmacıyı desteklemek veya bir kişiyi tören sırasında karşılamak için aynı fiziksel hareketi kullanıyoruz. Ortam değiştiğinde alkışın taşıdığı mesaj da değişebiliyor.
Bu yönüyle alkış, insanların ortak duygularını görünür hale getiren güçlü bir sosyal iletişim biçimidir.
Alkışın ilk kez hangi insan topluluğu tarafından başlatıldığı bilinmiyor. Tarih boyunca izlenebilen gelişimi ise oldukça açık: el çırpma, basit bir ses çıkarma hareketinden toplumsal onay biçimine dönüştü; tiyatrolarda yerleşti, siyasi gösterilerde kullanıldı, dini ve toplumsal hayata yayıldı ve günümüzde konserlerden spor karşılaşmalarına kadar uzanan evrensel bir davranış haline geldi.
Bugün bir salonu dolduran alkış sesi, insan topluluklarının beğeni ve takdiri birlikte ifade etme geleneğinin binlerce yıllık devamını temsil ediyor.