Nöbetçi Eczaneler
İnternette zaman zaman ilginç karga hikâyeleriyle karşılaşırız. Bir kişi yıllarca aynı kargayı besler, ardından karga da ona bozuk para, düğme, vida, anahtarlık veya farklı küçük eşyalar getirmeye başlar. Hatta bazı videolarda banknot ya da yüzük taşıyan kargalar bile görülür.
İlk bakışta bunlar şehir efsanesi gibi gelebilir. Ancak kargaların ödül karşılığında öğrenme becerileri uzun yıllardır bilim insanlarının araştırdığı bir konudur. Bu zekâdan yararlanarak kargalara belirli görevler yaptırmayı amaçlayan deneysel projeler de geliştirilmiştir.
Peki gerçekten bir kargaya “maaş” bağlasak çalışır mı? Elbette maaş bordrosu hazırlamak mümkün değil. Ancak doğru ödül sistemi kurulduğunda kargaların belirli nesneleri toplamayı, bunları belirli bir noktaya bırakmayı ve bu davranışı alışkanlık hâline getirmeyi öğrenebildikleri biliniyor. Bu durum, hayvan zekâsı üzerine yapılan en ilginç araştırmalardan bazılarına da ilham vermiş durumda.
Kargalar Neden Dünyanın En Zeki Kuşları Arasında Gösteriliyor?
Kargalar, kuzgunlar ve saksağanlar; bilim dünyasında Corvidae adı verilen kuş ailesinin üyeleridir. Bu aile, hayvanlar âleminin en gelişmiş bilişsel yeteneklerine sahip gruplardan biri olarak kabul edilir. Hatta birçok araştırmacı, bazı problem çözme becerileri açısından corvidlerin büyük insansı maymunlarla benzer düzeyde performans gösterebildiğini ifade etmektedir.
Kargaların zekâsı yalnızca güçlü hafızalarından ibaret değildir. Yapılan araştırmalar; problem çözebildiklerini, basit aletler kullanabildiklerini, gelecekte ihtiyaç duyacakları yiyecekleri saklayabildiklerini ve deneyimlerinden öğrenerek davranışlarını değiştirebildiklerini göstermektedir. Üstelik bu öğrenilen davranışlar bazı durumlarda diğer kargalara da aktarılabilmektedir.
Bu konudaki en dikkat çekici çalışmalardan biri, Washington Üniversitesi’nden biyolog John Marzluff ve ekibi tarafından yürütüldü. Araştırmacılar, farklı maskeler takarak bazı yabani kargaları yakalayıp kısa süre sonra tekrar doğaya bıraktılar. Aradan yıllar geçmesine rağmen kargalar, kendilerini yakalayan maskeyi takan kişilere karşı uyarı sesleri çıkarmaya ve saldırgan davranışlar sergilemeye devam etti.
Daha da ilginç olanı, bu maskeyle hiç karşılaşmamış bazı genç kargaların da zamanla aynı kişilere tepki göstermeye başlamasıydı. Araştırma, kargaların yalnızca güçlü bir hafızaya sahip olmadığını, aynı zamanda sosyal öğrenme yoluyla önemli bilgileri birbirlerine aktarabildiklerini de ortaya koydu.
Bu gelişmiş öğrenme becerileri, bilim insanlarının şu soruyu sormasına neden oldu: Eğer kargalar karmaşık bilgileri öğrenebiliyorsa, belirli görevleri yerine getirmeleri de mümkün olabilir miydi? Bu sorunun cevabı, ilerleyen yıllarda geliştirilen ilginç deneysel projelerle araştırılmaya başlandı.
Kargalar Neden İnsanlara Eşya Getirir?
Kargaların insanlara bozuk para, düğme veya farklı küçük eşyalar getirdiğine dair hikâyeler uzun yıllardır anlatılıyor. Özellikle sosyal medyada paylaşılan videolar sayesinde bu davranış daha geniş kitleler tarafından fark edildi. Düzenli olarak aynı kişi tarafından beslenen bazı yabani kargaların, zamanla çeşitli nesneleri beslendikleri kişilerin yakınına bıraktığına ilişkin çok sayıda gözlem bulunuyor.
Getirilen nesneler çoğu zaman maddi değeri yüksek eşyalar değil; bozuk para, vida, düğme, şişe kapağı, anahtarlık, renkli plastik parçalar veya küçük metal objeler gibi çevrede kolayca bulunabilen malzemeler oluyor. Nadiren yüzük veya banknot gibi dikkat çekici örnekler de görülse de bunlar istisnai vakalar arasında yer alıyor.
Bilim insanları bu davranışın nedenini henüz kesin olarak açıklayabilmiş değil. Kargaların bunu gerçekten bir “hediye” olarak mı sunduğu, yoksa düzenli beslenmeyle oluşan sosyal etkileşimin bir parçası olarak mı yaptığı hâlâ araştırılıyor. Ancak insanlarla güven ilişkisi kurabilen bazı yabani kargaların zaman zaman çeşitli nesneleri bıraktığına ilişkin gözlemler bulunuyor.
Kargalar Parlak Cisimlere İlgi Duyar mı?
Kargalar hakkında en yaygın inanışlardan biri, parlak cisimlere karşı özel bir ilgilerinin olduğudur. Bu nedenle yüzük, madeni para veya metal objeleri özellikle seçtikleri sıkça dile getirilir. Ancak bilimsel gözlemler, durumun sanıldığı kadar basit olmadığını gösteriyor.
Davranış biyoloğu Bernd Heinrich, özellikle kuzgunlar üzerinde yaptığı gözlemlerde bu kuşların yalnızca parlak nesnelere değil, genel olarak alışılmadık ve merak uyandıran nesnelere ilgi gösterdiğini ortaya koydu. Yani onları cezbeden şey çoğu zaman parlaklık değil, çevrelerinde daha önce karşılaşmadıkları ilginç nesneler oluyor.
Bu durum, kargaların insanlara bıraktığı eşyaların neden bu kadar farklı olabildiğini de açıklıyor. Bir gün bozuk para taşıyan bir karga, başka bir gün plastik bir oyuncak parçası ya da paslı bir vida getirebiliyor. Dolayısıyla bu davranışın temelinde değerli eşyalara duyulan özel bir ilgi değil; merak ve keşfetme isteği olduğu düşünülüyor.
Kargaların bu öğrenmeye açık yapısı ve merak duygusu, araştırmacıları daha farklı bir soruya yöneltti: Eğer bu kuşlar belirli nesneleri bulup taşıyabiliyorsa, aynı davranış ödül sistemiyle belirli görevler için de öğretilebilir miydi? Bu sorunun cevabını arayan deneysel projeler, kargaların zekâsını farklı bir açıdan ortaya koydu.
Kargalar Belirli Görevleri Öğrenebilir mi?
Kargaların öğrenme becerileri üzerine yapılan araştırmalar zamanla laboratuvar ortamının dışına da taşındı. Bazı araştırmacılar ve girişimciler, bu zekâyı günlük hayatta kullanılabilecek pratik sistemlere dönüştürmenin mümkün olup olmadığını araştırmaya başladı.
Temel fikir oldukça basitti: Eğer bir karga belirli bir davranışın ardından ödül alacağını öğrenebiliyorsa, aynı yöntemle bozuk para, sigara izmariti veya benzeri nesneleri toplaması da öğretilebilir miydi?
Bu soruya cevap arayan farklı projeler, kargaların ödül temelli öğrenme becerilerini gerçek yaşam senaryolarında test etti.
CrowBox: Bozuk Para Karşılığında Yem
Bilgisayar güvenliği uzmanı ve araştırmacı Joshua Klein, 2008 yılında TED konferansında tanıttığı CrowBox adlı deneysel projeyle bu fikri uygulamaya koydu.
Sistem oldukça basitti. Makineye bırakılan her bozuk para karşılığında otomatik olarak yem veriliyordu. Kargalar kısa süre içinde bu ilişkiyi öğrenerek bozuk para bırakmanın ödül kazandırdığını kavrayabiliyordu.
Burada önemli olan bozuk paranın kendisi değildi. Bozuk para yalnızca makinenin tanıyabileceği standart bir nesne olarak seçilmişti. Aynı yöntem teorik olarak farklı nesneler için de uygulanabilirdi.
Joshua Klein’ın amacı para toplamak değil, kargaların insanlar ile karşılıklı faydaya dayalı bir iş birliği kurup kuramayacağını araştırmaktı. CrowBox hiçbir zaman yaygın kullanılan bir sistem hâline gelmedi. Ancak proje, kargaların neden-sonuç ilişkisini kurabildiğini ve ödül mekanizmasını kısa sürede öğrenebildiğini göstermesi bakımından büyük ilgi gördü.
Crowbar: Sigara İzmariti Toplayan Kargalar
Joshua Klein’ın ortaya koyduğu fikir, daha sonra çevre temizliği gibi farklı alanlara da uyarlandı.
2018 yılında Hollanda merkezli Crowded Cities girişimi, Crowbar adını verdiği bir sistem geliştirdi. Bu kez hedef bozuk para değil, sokaklara atılan sigara izmaritleriydi.
Sistem yine aynı prensiple çalışıyordu. Karga bulduğu sigara izmaritini makineye bırakıyor, karşılığında yem alıyordu. Böylece belirli bir nesneyi bulup doğru yere bırakma davranışı ödülle pekiştiriliyordu.
Crowbar projesi şehirlerde yaygın olarak kullanılmasa da, kargaların belirli nesneleri seçmeyi ve ödül karşılığında teslim etmeyi öğrenebildiğini göstermesi açısından dikkat çekici bir deney oldu.
Corvid Cleaning: Şehir Temizliği İçin Eğitilen Kargalar
Benzer bir yaklaşım daha sonra İsveç’te geliştirilen Corvid Cleaning projesinde de kullanıldı. Girişimci Christian Günther-Hanssen tarafından yürütülen projede eğitim, aşamalı bir yöntemle gerçekleştirildi.
İlk aşamada kargalar yalnızca makineye yaklaşmayı öğreniyordu. Daha sonra eğitim amacıyla kullanılan çubukları makineye bırakmaları sağlanıyor, son aşamada ise gerçek sigara izmaritlerini toplayıp makineye atmaları öğretiliyordu. Makine her başarılı denemede otomatik olarak yem vererek doğru davranışı pekiştiriyordu.
Proje hâlen deneysel çalışmalar arasında yer alıyor. Ancak önceki örneklerde olduğu gibi, kargaların ödül sistemi sayesinde belirli görevleri öğrenebildiğini göstermesi bakımından dikkat çekici bir uygulama olarak değerlendiriliyor.
Sonuç
Araştırmalar, doğru ödül sistemi kurulduğunda kargaların belirli nesneleri toplamayı, bunları belirlenen bir noktaya bırakmayı ve bu davranışı uzun süre sürdürebilmeyi öğrenebildiğini gösteriyor.
Belki gelecekte şehirlerde kargaların çöp topladığı sistemler yaygınlaşmayacak. Belki de bu projeler yalnızca hayvan davranışlarını daha iyi anlamamıza katkı sağlayan ilginç deneyler olarak kalacak. Fakat elde edilen bulgular, kargaların zekâsının sanılandan çok daha etkileyici olduğunu gösteriyor.
Bir dahaki sefere size dikkatle bakan bir karga gördüğünüzde, onun yalnızca yiyecek arayan sıradan bir kuş olmadığını hatırlayın. Kim bilir… Belki de çevredeki en zeki canlılardan biri, sizi sessizce gözlemliyordur.
