Yoktan Var Edilen Bir Ülke: Atatürk Dönemi Fabrikaları ve Toplumsal Aydınlanma Hamlesi

Bir an için gözlerinizi kapatın ve 1920’lerin başındaki Türkiye’yi hayal edin. Arkasında on yıldan fazla süren kesintisiz savaşlar, işgaller ve yıkımlar bırakmış bir ülke… Erkek nüfusunun büyük kısmı cephelerde erimiş, elde kalan az sayıda eğitimli insan kaybedilmiş. Ortada ne bir sermaye var ne de sanayiden anlayacak kalifiye iş gücü. Dahası, Osmanlı’dan devralınan miras; kapitülasyonların boyunduruğu altında, en temel gıda maddesi olan şekeri, giyecek kumaşı, dikiş iğnesini, hatta mektup yazacak kağıdı bile dışarıdan ithal eden, ekonomik olarak tamamen dışa bağımlı bir enkaz.

İşte Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşları, Cumhuriyet’i kurduklarında sadece bir yönetim biçimi ilan etmediler; asıl büyük savaşın ekonomik bağımsızlık savaşı olduğunu biliyorlardı. Atatürk’ün o meşhur “Siyasi bağımsızlık, ekonomik bağımsızlıkla taçlandırılmalıdır. Ekonomik bağımsızlığı olmayan milletler, ne kadar büyük olurlarsa olsunlar kölelikten kurtulamazlar” sözü, aslında önümüzdeki on beş yılın yol haritasıydı.

1923 ile 1938 yılları arasında, özellikle “Devletçilik” ilkesinin o planlı ve koruyucu şemsiyesi altında hayata geçirilen sanayi hamlesi, dünya ekonomi tarihinde eşine az rastlanır bir mucizedir. Dışarıdan tek bir kuruş borç almadan, tamamen yerli kaynaklar ve bütçe disipliniyle kurulan bu fabrikalar, sadece birer üretim tesisi değildi. Onlar; köylüyü milletin efendisi yapan, işçisine sinema getiren, tiyatro izleten, kreş açan, okuma yazma öğreten birer toplumsal aydınlanma yuvasıydı.

Gelin, küllerinden doğan bir ülkenin sanayileşme öyküsüne ve o dönem açılan efsanevi fabrikalara derinlemesine bir yolculuk yapalım.

1. Toprağın Beyaz Altını: Şeker Fabrikaları

Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkiye’de şeker üretimi sıfırdı. Anadolu insanı çayına atacak, tatlısına koyacak şekeri Avrupa’dan fahiş fiyatlara ithal ediyordu. Paranın dışarıya akmasını engellemek ve tarımı canlandırmak için ilk hamle şeker pancarından geldi.

Alpullu Şeker Fabrikası (Kırklareli – 1926)

Takvimler 26 Kasım 1926’yı gösterdiğinde, Kırklareli’nin Alpullu kasabasında tarihi bir gün yaşanıyordu. Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yerli şekeri bu fabrikada üretildi. Fabrikanın açılmasıyla birlikte Trakya’daki köylü modern tarımla tanıştı. Pancar ekimi, bölgenin makus talihini tamamen değiştirdi.

Uşak Şeker Fabrikası (1926)

Alpullu ile aynı yıl açılan bu fabrikanın hikayesi ise tam bir halk dayanışması örneğidir. Uşaklı yerel bir girişimci olan Nuri Şeker, köylüleri ve yerel esnafı bir araya getirerek bir kooperatif kurmuş, ardından devletin de desteğini alarak bu fabrikanın temellerini atmıştır. Devlet ile milletin el ele verdiğinde neler yapabileceğinin en somut, en duygusal kanıtıdır Uşak Şeker Fabrikası.

Eskişehir ve Turhal Şeker Fabrikaları (1933 – 1934)

Şeker hamlesi durmadı. İç Anadolu ve Karadeniz’in iç kesimlerini beslemek amacıyla 1933’te Eskişehir, 1934’te ise Tokat Turhal’da devasa fabrikalar kuruldu. Bu fabrikaların en büyük özelliği neydi biliyor musunuz? Sadece şeker üretmiyorlardı. Fabrikadan çıkan pancar artıkları (küspe), çevredeki köylünün hayvancılıkta kullandığı en değerli yem haline geldi. Yani tarım, sanayi ve hayvancılık birbirini besleyen muazzam bir döngüye dönüştü.

2. Halkı Giydiren Güç: Sümerbank ve Tekstil Hamlesi

Cumhuriyet kurulduğunda halkın üzerindeki giysiler, kaput bezleri bile ithaldi. Atatürk, tekstil sanayiini kurma görevini Sümerbank’a verdi. Sümerbank, sadece bir banka ya da fabrika markası değil, Türk insanının modern giyim tarzını oluşturan, her eve giren bir güven simgesi haline gelecekti.

Nazilli Basma Fabrikası (Aydın – 1937)

9 Ekim 1937’de Atatürk’ün bizzat açılışını yaptığı bu fabrika, sadece bir tekstil tesisi değil, adeta ütopik bir sosyal yaşam projesiydi. “Gıvıl gıvıl bir hayat” sloganıyla açılan fabrikada işçiler için lojmanlar, spor alanları, 700 kişilik bir sinema ve tiyatro salonu, kreş ve ücretsiz bir hastane bulunuyordu. İşçilerden oluşan bir bando ve koro kurulmuştu. Fabrika kendi elektriğini kendi üretiyor, çevre köylere de elektrik veriyordu. Atatürk’ün kafasındaki modern Türk köyü ve işçi sınıfı modelinin can bulmuş haliydi.

Bursa Merinos Fabrikası (1938)

Atatürk’ün ölümünden kısa bir süre önce, 2 Şubat 1938’de açtığı son devasa eserlerden biridir. Balkanlar ve Orta Doğu’nun en büyük yünlü kumaş fabrikası olarak tasarlanmıştır. Türkiye artık kendi koyununun yününü işliyor, kendi subayına, memuruna, vatandaşına dünya standartlarında kumaş üretiyordu. Bursa, bu fabrika sayesinde dünya tekstil devlerinin arasına adını yazdırdı.

Kayseri ve Malatya Bez Fabrikaları (1935 – 1937)

Anadolu’nun bağrında, sanayiden uzak kalmış şehirlere can suyu vermek gerekiyordu. 1935’te Kayseri’de kurulan bez fabrikası, Sovyetler Birliği’nden alınan teknik destek ve krediyle ama tamamen Türk işçisinin emeğiyle kuruldu. Kısa süre sonra 1937’de Malatya Bez Fabrikası onu takip etti. Bu iki tesis, Doğu ve İç Anadolu’da binlerce gence iş kapısı oldu, bölgedeki pamuk üretimini patlattı.

3. Gökyüzüne Kanat Açan Türkiye: Havacılık ve Savunma

Bugün savunma sanayiinde yerlilik oranlarından gururla bahsediyoruz ya; işte o vizyonun tohumları aslında 1920’lerde atılmıştı. Hem de öyle böyle bir vizyon değil, dönemine göre dünya çapında parmakla gösterilecek cinsten.

Kayseri Tayyare Fabrikası (TOMTAŞ – 1926)

Çoğu insan bilmez ama Türkiye, Cumhuriyet’in henüz 3. yılında kendi uçak fabrikasını kurmuş bir ülkedir. Alman havacılık devi Junkers ile ortaklaşa kurulan TOMTAŞ (Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi), 1926’da kapılarını açtı. Bu fabrikada yüzlerce işçi ve mühendis yetişti. Fabrikada dönemin en ileri teknolojisiyle onlarca uçak üretildi, montajlandı ve Türk Hava Kurumu’na teslim edildi. Sadece üretim değil, uçakların bakım ve onarımları da burada yapılıyordu.

Eskişehir Tayyare Bakım Fabrikası (1932)

Havacılık hamlesinin stratejik ayaklarından biri de Eskişehir’de kuruldu. Hava kuvvetlerinin kalbi olan bu şehirde kurulan fabrika, askeri uçakların her türlü revizyonunu ve motor üretim süreçlerini üstlendi.

Kırıkkale Askeri Fabrikaları

Kurtuluş Savaşı sırasında Ankara yakınlarında derme çatma atölyelerde yapılan cephane üretimleri, Cumhuriyet ile birlikte Kırıkkale’de devasa bir savunma sanayii kompleksine dönüştürüldü. Pirinç fabrikası, mühimmat fabrikası, tüfek ve top fabrikaları peş peşe açıldı. Kırıkkale, küçücük bir köyken bu fabrikalar sayesinde Türkiye’nin savunma sanayi başkenti haline geldi.

4. Ağır Sanayinin Kalbi: Karabük Demir-Çelik

Sanayileşmek demek; makine üretebilmek, ray döşeyebilmek, dev binalar dikebilmek demektir. Bunların hepsi için de tek bir şeye ihtiyacınız vardır: Demir ve çelik.

Karabük Demir-Çelik Fabrikası (KARDEMİR – Temeli 1937)

Atatürk’ün talimatıyla dönemin Başbakanı İsmet İnönü tarafından 3 Nisan 1937’de temeli atılan bu fabrika, Türk sanayisinde “fabrikalar kuran fabrika” unvanıyla anılır. Çünkü Türkiye’de daha sonra açılacak olan pek çok tesisin, barajın ve köprünün çeliği bu fabrikadan çıkmıştır. Karabük o dönem zonguldak’a bağlı, birkaç haneli bir coğrafyayken, fabrikanın kurulmasıyla birlikte adeta küllerinden doğmuş ve dev bir sanayi şehrine dönüşmüştür. Tesis 1939’da tam kapasiteyle üretime başlamıştır.

5. Kültür ve Yapı Taşları: SEKA, Paşabahçe ve Çimento

Bir ülkenin sadece karnını doyurması ve giyinmesi yetmez; okuması, yazması, evlerini sağlam inşa etmesi gerekir.

İzmit Kağıt Fabrikası (SEKA – 1936)

Türkiye’nin ilk yerli kağıt mühendisi olan Mehmet Ali Kağıtçı’nın büyük idealleri ve Atatürk’ün ona olan sonsuz güveni sayesinde 1936 yılında İzmit’te ilk yerli kağıt fabrikası açıldı. O güne kadar gazetelerin basıldığı kağıtlar bile dışarıdan geliyordu. SEKA’nın açılmasıyla birlikte Türk basını, eğitim sistemi ve yayıncılık dünyası bağımsızlığına kavuştu. Çocukların okul kitapları artık yerli kağıtlara basılıyordu.

Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası (İstanbul – 1935)

Evlerde kullanılan bardaktan pencere camına, laboratuvar tüplerinden ilaç şişelerine kadar her alanda dışa bağımlılığı bitiren hamledir. 1935 yılında İstanbul Boğazı’nın kıyısında kurulan Paşabahçe, Türk cam işçiliğini bir sanata dönüştürdü ve kısa sürede dünyaya ihracat yapan bir dev haline geldi.

Ankara Çimento Fabrikası (1926)

Yeni kurulan devletin yeni bir başkente ihtiyacı vardı: Ankara. Bozkırın ortasında modern bir şehir inşa etmek ise milyonlarca ton çimento demekti. 1926 yılında açılan Ankara Çimento Fabrikası, başkentin bakanlık binalarını, okullarını, hastanelerini ve modern konutlarını inşa eden harcı sağladı.

Bu Fabrikaları Benzersiz Kılan Ruh Neydi?

Atatürk dönemi sanayileşmesini bugün geriye dönüp baktığımızda bu denli büyük ve mucizevi kılan şey sadece binalar ve makineler değildir. O dönemin fabrikalarında çok özel bir “Cumhuriyet Ruhu” vardı:

Entegrasyon ve Döngü: Fabrikalar birbirini besleyecek şekilde tasarlanmıştı. Tarım ürünü sanayiye gidiyor, sanayinin atığı hayvancılıkta kullanılıyor, oradan çıkan güç yeniden toprağa dönüyordu. Her şey planlıydı.
Sosyal Devlet Anlayışı: Bir fabrika sadece sabah girilip akşam çıkılan bir yer değildi. İşçinin ailesi için lojman, çocuğu için kreş, kendisi için akşam okulu demekti. Anadolu’nun ücra köşelerine tiyatroyu, sinemayı, klasikleri, sporu götüren hep bu fabrikaların sosyal tesisleri oldu.
Dış Borçsuz Kalkınma: En önemlisi de bu fabrikaların hemen hemen hepsi, Osmanlı’nın o belini büken Düyun-ı Umumiye borçlarının ödendiği bir dönemde, aşırı bütçe disiplini ve yerli üretimden elde edilen karlarla finanse edildi.

Mustafa Kemal Atatürk, 1938’de aramızdan ayrıldığında geride kendi kendine yetebilen, uçak üreten, şekerini, kumaşını, demirini kendi sağlayan, ekonomik olarak bağımsız ve gururlu bir Türkiye bıraktı. Bugün etrafımızda gördüğümüz pek çok sanayi kuruluşunun, mühendislik geleneğinin ve üretim kültürünün temelinde, o zor günlerde vizyonla, inançla ve alın teriyle harcı katılan bu efsanevi fabrikaların harcı vardır. Onlar, bir milletin küllerinden nasıl doğduğunun en somut anıtlarıdır.